Wysoki cholesterol – normy LDL/HDL, objawy i skuteczne metody obniżania lipidów

Ponad 18 milionów Polaków zmaga się ze zbyt wysokim poziomem cholesterolu, jednak większość z nas nie odczuwa żadnych objawów, dopóki nie dojdzie do groźnego incydentu sercowo-naczyniowego. Cholesterol to niezbędny dla życia lipid, budujący błony komórkowe i hormony, który staje się „cichym zabójcą” dopiero w nadmiarze, prowadząc do zwężenia tętnic. Współczesna medycyna alarmuje: zaledwie co dziesiąty pacjent skutecznie kontroluje swoją hipercholesterolemię, mimo że regularny lipidogram po 20. roku życia pozwala na wczesne wdrożenie zmian.

Wysoki cholesterol – podsumowanie artykułu

• Czym różni się cholesterol LDL od HDL i jakie pełnią funkcje? Cholesterol LDL transportuje lipidy do komórek, a jego nadmiar odkłada się w tętnicach, tworząc blaszki miażdżycowe. Z kolei frakcja HDL odpowiada za „sprzątanie” naczyń, transportując nadmiar cholesterolu z tkanek z powrotem do wątroby, co chroni układ krążenia.
• Jakie są aktualne normy cholesterolu całkowitego i frakcji LDL? Dla zdrowej osoby cholesterol całkowity powinien wynosić poniżej 190 mg/dl, a LDL poniżej 115 mg/dl. U pacjentów z cukrzycą lub po zawale normy są znacznie surowsze – lekarze dążą do obniżenia LDL poniżej 70, 55, a nawet 40 mg/dl w grupach ekstremalnego ryzyka.
• Jakie są objawy i skutki nieleczonej hipercholesterolemii? Wysoki cholesterol zazwyczaj nie boli. Objawy takie jak żółtaki na powiekach pojawiają się rzadko. Skutkiem zaniechania leczenia jest miażdżyca, która zwęża tętnice, prowadząc do niedokrwienia narządów, choroby wieńcowej, zawału serca lub udaru mózgu.
• Jak skutecznie obniżyć cholesterol za pomocą diety i stylu życia? Kluczowa jest redukcja tłuszczów nasyconych (tłuste mięsa, masło) na rzecz kwasów omega-3 (ryby, oleje roślinne, orzechy). Regularna aktywność fizyczna podnosi poziom „dobrego” HDL, a w razie konieczności lekarz może wdrożyć statyny, które hamują syntezę cholesterolu w wątrobie.

Z tego artykułu dowiesz się:

• Czym jest cholesterol?
• Jakie sprawdzić poziom cholesterolu?
• Jakie są postacie hipercholesterolemii?
• Jakie są objawy wysokiego cholesterolu?
• Jakie skutki powoduje wysoki cholesterol?
• Jak zapobiec nadmiernemu wzrostowi cholesterolu?

Czym jest cholesterol?

Cholesterol to lipid zaliczany do grupy steroidów niezbędny do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Częściowo jego synteza ma miejsce w wątrobie i jelitach, pozostała ilość jest dostarczana do organizmu wraz z pożywieniem. W organizmie człowieka cholesterol występuje w osoczu i tkankach zarówno w postaci wolnej, jak i zestryfikowanej. Zarówno cholesterol, jak i inne lipidy transportowane są po organizmie w połączeniu z białkami, jako tzw. lipoproteiny i w tej postaci docierają do komórek docelowych. Wyróżniamy dwa rodzaje lipoprotein:

• LDL (low density lipoprotein) – transportujące cholesterol do komórek,
• HDL (high density lipoprotein) – odpowiedzialne za transport cholesterolu do wątroby.

Jaką rolę odgrywa cholesterol w naszym organizmie? Między innymi:

• wchodzi w skład błon komórkowych,
• bierze udział w produkcji niektórych hormonów, w tym hormonów płciowych,
• jest elementem niezbędnym do syntezy witaminy D3,
• jest składnikiem żółci,
• jest elementem budulcowym osłonek mielinowych neuronów.

Jakie sprawdzić poziom cholesterolu?

Skąd wiadomo, że ma się zbyt wysoki cholesterol? Najczęściej pacjenci dowiadują się o tym przypadkiem podczas wykonywania rutynowych, kontrolnych badań krwi. Lekarz zleca pełny lipidogram (tzw. profil lipidowy), w trakcie którego sprawdza się poziom:

• cholesterolu całkowitego,
• cholesterolu frakcji LDL – czyli tak zwanego „złego cholesterolu”, odkładającego się w ściankach żył i tętnic,
• cholesterolu frakcji HDL – czyli „dobrego cholesterolu” odpowiadającego za transport cząsteczek cholesterolu do wątroby,
• trójglicerydów.

Ze względu na skutki, jakie niesie ze sobą wysoki cholesterol, lipidogram powinien być wykonywany u każdego z nas regularnie. W przypadku osób zdrowych zaleca się kontrolę poziomu cholesterolu we krwi co najmniej raz na 5 lat po ukończeniu 20. roku życia, a u osób w wieku dojrzałym co dwa lata. Natomiast u pacjentów z grup ryzyka (m.in. cukrzyca, otyłość, rodzinna hipercholesterolemia w wywiadzie) lub ze stwierdzonymi chorobami układu sercowo-naczyniowego, co najmniej raz w roku.

Pierwszy raz lipidogram powinno wykonać się po 20. roku życia i powtarzać co 5 lat.

Jakie są normy cholesterolu?

Jeżeli stężenie cholesterolu całkowitego – LDL i HDL sumarycznie – jest większe niż 190 mg/dl (5,0 mmol/l) albo stężenie LDL przekracza 115 mg/dl (3,0 mmol/l) mówimy o hipercholesterolemii.

Prawidłowy poziom cholesterolu całkowitego u zdrowej osoby powinien wynosić mniej niż 190 mg/dl (5 mmol/l), a frakcji LDL poniżej 115 mg/dl (3 mmol/l).

Co ciekawe są to wartości przyjmowane w Europie. Dla porównania w Stanach Zjednoczonych stężenie LDL, powyżej którego diagnozuje się chorobę wynosi 130 mg/dl (3,4 mmol/l). Pamiętajmy jednak, że są to normy dla osób zdrowych. Zgodnie z wytycznymi u pacjentów z grupy podwyższonego ryzyka wystąpienia incydentów sercowo-naczyniowych lub ze stwierdzonymi chorobami współistniejącymi (m.in. choroba wieńcowa lub cukrzyca) zalecane wartości cholesterolu całkowitego i LDL są niższe.

• cholesterol całkowity:
  • u osób zdrowych lub z małym ryzykiem incydentów sercowo-naczyniowych – <190 mg/dl;
  • u osób z umiarkowanym lub dużym ryzykiem incydentów sercowo naczyniowych lub chorobami współistniejącymi – <175 mg/dl.
    
• cholesterol LDL:
  • u osób zdrowych lub z małym ryzykiem incydentów sercowo-naczyniowych – <115 mg/dl;
  • u osób z umiarkowanym ryzykiem incydentów sercowo-naczyniowych – <100 mg/dl;
  • u osób z dużym ryzykiem incydentów sercowo-naczyniowych i chorobami współistniejącymi – <70 mg/dl,
  • u osób z bardzo wysokim ryzykiem incydentów sercowo-naczyniowych – <55 mg/dl,
  • u osób w grupie ekstremalnego ryzyka (minimum dwa incydenty sercowo-naczyniowe w ciągu ostatnich dwóch lat) – <40 mg/dl.

Postacie hipercholesterolemii

Wyróżnia się hipercholesterolemię pierwotną i wtórną. Pierwotny nadmiar cholesterolu w osoczu krwi wynika z defektu jednego lub wielu genów. Jednogenowa hipercholesterolemia nazywana bywa rodzinną, ponieważ dziedziczy się ją z pokolenia na pokolenie. W przypadku hipercholesterolemii wielogenowej nie zawsze dochodzi do ujawnienia choroby, a jeżeli to następuje, zazwyczaj przyczyną jest nieprawidłowa dieta.

Hipercholesterolemia wtórna bywa objawem innych chorób przewlekłych takich jak:

• niedoczynność tarczycy,
• zespół nerczycowy,
• zespół metaboliczny,
• schorzenia wątroby przebiegające z cholestazą, czyli zwiększeniem stężenia kwasów żółciowych,
• choroby autoimmunologiczne.

Podwyższony poziom cholesterolu może być również efektem przyjmowania leków m.in.:

• progestagenów,
• preparatów moczopędnych,
• glikokortykosteroidów,
• inhibitorów proteaz wykorzystywanych w leczeniu HIV.

Oprócz tego ryzyko podwyższonego poziomu cholesterolu niosą:

• prowadzenie niezdrowego trybu życia,
• kaloryczna, bogata w tłuszcze nasycone i produkty przetworzone dieta,
• alkohol,
• palenie papierosów,
• brak aktywności fizycznej.

Wysoki cholesterolu – objawy

Czy podwyższony cholesterol daje jakieś widoczne objawy? Sam w sobie raczej nie. Wyłącznie rodzinna hipercholesterolemia może powodować występowanie:

• żółtaków płaskich powiek,
• żółtaków ścięgna Achillesa,
• żółtaków wyniosłych skórnych lub guzowatych,
• rąbka starczego rogówki,
• ból i stany zapalne ścięgien.

W większości przypadków wyraźne symptomy wywołują dopiero choroby będące powikłaniem hipercholesterolemii. Z tego względu tak istotne jest regularne badanie poziomu cholesterolu we krwi.

Jakie skutki powoduje wysoki cholesterol?

Jakie skutki niesie za sobą nieleczona hipercholesterolemia? Długotrwałe utrzymywanie się podwyższonego stężenia cholesterolu we krwi prowadzić może do poważnych problemów zdrowotnych. Przede wszystkim wysoki cholesterol jest jednym z podstawowych czynników rozwoju miażdżycy i zwiększa ryzyko wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych. Z podwyższonym cholesterolem wiąże się także ryzyko występowania kamieni żółciowych, których to składnik może stanowić.

Miażdżyca to choroba prowadząca do zwężenia światła tętnic w wyniku tworzenia się blaszek miażdżycowych zbudowanych głównie z cholesterolu. Wiąże się ona z nieprawidłowym przepływem krwi wywołanym zwężeniem światła naczyń krwionośnych a co za tym idzie niedokrwieniem i niedotlenieniem poszczególnych narządów. W poważnych przypadkach może ono doprowadzić do takich powikłań jak choroba wieńcowa a nawet do udaru mózgu.

Niebezpieczne jest również pęknięcie samej blaszki miażdżycowej. Jeżeli będzie duże, dojdzie do powstania skrzepu zamykającego tętnice i nagłego niedotlenienia wybranego obszaru – np. zawału serca. Dlatego właśnie nie należy lekceważyć hipercholesterolemii.

Jak zapobiec nadmiernemu wzrostowi cholesterolu?

Co można zrobić, żeby zapobiec nadmiernemu wzrostowi stężenia cholesterolu w osoczu lub obniżyć jego poziom? Przede wszystkim stosować się do zasad zdrowej diety, zadbać o codzienną aktywność fizyczną i w miarę możliwości wyeliminować czynniki ryzyka takie jak palenie papierosów.

Wysoki cholesterol – co jeść? Pacjentom mającym za cel obniżenie poziomu cholesterolu zaleca się ograniczenie spożycia:

• smażonych, tłustych potraw,
• słodyczy,
• fast foodów,
• serów żółtych i pleśniowych,
• czerwonego mięsa,
• masła,
• majonezu,
• śmietany.

Codzienne menu warto wzbogacić o tzw. zdrowe tłuszcze czyli jednonienasycone i wielonienasycone kwasy tłuszczowe obecne m.in. w orzechach, olejach roślinnych oraz w rybach.

W niektórych przypadkach u pacjentów z objawami wysokiego cholesterolu konieczne jest przyjmowanie leków – głównie statyn, ewentualnie żywic jonowymiennych lub ezetymibu. Wykazują one właściwości obniżające poziom cholesterolu.

Bibliografia:

• Andruszkiewicz K. i in., Model żywienia osób z pierwotną hipercholesterolemią rodzinną, Forum Medycyny Rodzinnej, 2014, tom 8, nr 3, s. 127-134. 
• Szymański F., Hipercholesterolemia jako najbardziej rozpowszechniony czynnik ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego w Polsce. O czym warto pamiętać w codziennej praktyce?, Choroby Serca i Naczyń 2014, tom 11, nr 4, 204–211
• Arent-Piotrowska K., Hipercholesterolemia – zmora dzisiejszych czasów. Co zrobić, by zapobiec jej konsekwencjom w świetle aktualnych zaleceń kardiologicznych, Probl Hig Epidemiol 2018, 99(2): 108-113
• Użarowska M., i in., Dwie twarze cholesterolu: znaczenie fizjologiczne i udział w patogenezie wybranych schorzeń, KOSMOS Problemy Nauk Biologicznych, Tom 67, 2018, Numer 2 (319), 375–390

Informacja:
Artykuły opublikowane na stronie POLMED Zdrowie, nie pełnią funkcji konsultacji medycznej ani nie wyrażają opinii specjalistów i lekarzy. Prezentowane treści stanowią ogólne wskazówki i nie mogą być traktowane jako wyznacznik przy podejmowaniu decyzji dotyczących modyfikacji diety lub terapii, nawyków lub określaniu zmiany dawkowania leków oraz innych substancji leczniczych. Przed podjęciem działań, które mogą wpłynąć na Twoje życie, zdrowie lub samopoczucie, skonsultuj się z lekarzem lub specjalistą.
Wydawca nie ponosi odpowiedzialności za ewentualne konsekwencje, wynikające z wykorzystania porad i informacji zawartych na stronie, bez wcześniejszej konsultacji z profesjonalistą.