Zespół jelita drażliwego (IBS) – objawy, skuteczne leczenie i dieta low FODMAP

Zespół jelita drażliwego (IBS) to przewlekła choroba czynnościowa, która według statystyk dotyka od 10% do 20% dorosłej populacji, przy czym w Polsce diagnozuje się ją u około 13% pacjentów. Schorzenie to najczęściej dotyka kobiety oraz osoby między 30. a 40. rokiem życia, objawiając się nawracającymi bólami brzucha, wzdęciami oraz zaburzeniami rytmu wypróżnień. Choć IBS nie wynika ze zmian organicznych czy nowotworowych, jego podłoże jest złożone – obejmuje zarówno zaburzenia mikrobioty jelitowej (dysbiozę), jak i czynniki psychosomatyczne.

W poniższym artykule wyjaśniamy, jak rozpoznać trzy główne postacie IBS (biegunkową, zaparciową i mieszaną) w oparciu o aktualne Kryteria Rzymskie IV. Dowiesz się również, jakie badania laboratoryjne są niezbędne w procesie diagnostycznym oraz w jaki sposób dieta low FODMAP i odpowiednio dobrana farmakoterapia mogą poprawić komfort życia pacjenta.

---

Zespół jelita drażliwego (IBS) – podsumowanie artykułu

• Czym dokładnie jest zespół jelita drażliwego i kogo dotyka? IBS to przewlekła choroba czynnościowa dróg pokarmowych, diagnozowana u ok. 13% Polaków, najczęściej kobiet między 30. a 40. rokiem życia. Schorzenie to nie wynika ze zmian organicznych, lecz z zaburzeń komunikacji na osi mózgowo-jelitowej.
• Jakie są najczęstsze objawy IBS i jego główne postacie? Choroba objawia się bólami podbrzusza, wzdęciami i zmianą rytmu wypróżnień. Wyróżniamy postać biegunkową, zaparciową oraz mieszaną. Często towarzyszą im symptomy pozajelitowe, takie jak chroniczne zmęczenie, bóle głowy czy częstomocz.
• Na czym polega diagnostyka i leczenie zespołu jelita nadwrażliwego? Rozpoznanie stawia lekarz w oparciu o Kryteria Rzymskie IV po wykluczeniu m.in. celiakii i stanów zapalnych. Leczenie IBS obejmuje dietę low FODMAP, celowaną probiotykoterapię oraz farmakologię (leki rozkurczowe) i redukcję stresu.
• Jakie czynniki stylu życia nasilają dolegliwości jelitowe? Zaostrzenia wywołuje stres, dieta uboga w błonnik oraz dysbioza mikrobioty (np. po antybiotykoterapii). Regularna aktywność fizyczna (joga, spacer) oraz techniki relaksacyjne są kluczowe w wyciszaniu nadreaktywności jelit na co dzień.

---

Z tego artykułu dowiesz się:

• Co to jest zespół jelita drażliwego?
• Zespół jelita drażliwego — objawy
• Przyczyny i czynniki ryzyka IBS
• Diagnostyka zespołu jelita drażliwego
• Metody leczenia IBS
• Jak radzić sobie z IBS na co dzień?

Co to jest zespół jelita drażliwego?

Zespół jelita drażliwego to choroba czynnościowa jelita cienkiego i grubego o podłożu idiopatycznym. Nie jest uwarunkowana zmianami organicznymi (na przykład guzami czy uszkodzeniami jelit) ani problemami biochemicznymi. Po raz pierwszy została opisana już pod koniec XIX wieku.

Definicja i diagnoza IBS

Zespół jelita drażliwego zwany jest także IBS – Irritable Bowel Syndrome lub zespołem jelita nadwrażliwego. Do jego diagnozy stosuje się specjalne wytyczne, zwane Kryteriami Rzymskimi. Dodatkowo, do potwierdzenia tego zespołu konieczne jest również wykluczenie innych schorzeń dających podobne objawy.

Występowanie zespołu jelita drażliwego sięga od 10 do 20% dorosłej populacji różnych krajów. W Polsce odsetek ten wynosi około 13%. Na wystąpienie IBS najbardziej narażone są osoby pomiędzy 30. a 40. rokiem życia. Około 2/3 chorych stanowią kobiety.

Zespół jelita drażliwego – objawy

Objawy różnią się w zależności od postaci zespołu jelita drażliwego. Można wyróżnić trzy główne postacie – biegunkową, zaparciową oraz mieszaną. Jednak bez względu na odmianę, objawy mają charakter nawracający.

Objawy żołądkowo-jelitowe

Pierwsze objawy i dolegliwości bólowe są niespecyficzne. Do głównych, powtarzających się objawów IBS związanych z układem pokarmowym należą:

• nękające bóle brzucha, nagłe i ostre (szczególnie w podbrzuszu i lewym dole biodrowym), które często pojawiają się po posiłkach i ustępują po oddaniu gazów lub wypróżnieniu;
• odbijanie i zgaga;
• nudności i wymioty;
• wzdęcia brzucha i uczucie przelewania się w brzuchu;
• gazy;
• obecność śluzu w kale;
• biegunki lub zaparcia;
• uczucie niepełnego wypróżnienia.

Objawy pozajelitowe

Wśród objawów pozajelitowych można wyróżnić takie, których możemy początkowo nie skojarzyć z przewlekłą chorobą jelita cienkiego czy grubego. Są to m.in. bóle głowy, uczucie zmęczenia, nieregularne miesiączkowanie, a także częstomocz. Nie są to objawy specyficzne dla zespołu jelita drażliwego – mogą stanowić elementy ogólnoustrojowych zaburzeń psychosomatycznych.

Przyczyny i czynniki ryzyka IBS

Nie istnieje jedna przyczyna zespołu jelita drażliwego. Za główne przyczyny uznaje się kilka połączonych czynników. Ryzyko stwierdzenia zespołu zwiększa się w niektórych warunkach. Są to m.in. następujące przypadki:

• obecność zaburzeń czucia trzewnego i funkcji motorycznych jelit;
• brak równowagi mikroflory jelitowej;
• stosowanie niezrównoważonej diety;
• problemy psychologiczne i psychiatryczne.

Stwierdza się również poinfekcyjny zespół jelita drażliwego, gdy objawy jelitowe utrzymują się po wyleczeniu infekcji. Najczęściej wynika ze stosowania antybiotyków.

Zaburzenia w funkcjonowaniu jelita

Zaburzenia motoryczne jelit mogą być podłożem objawów związanych z biegunkami i zaparciami. Powodują rozluźnienie stolca i częstsze wypróżnianie lub odwrotnie, zaleganie mas kałowych.

Rola mikrobioty jelitowej

Mikrobiota jelit ma wpływ zarówno na wystąpienie, jak i przebieg IBS. W zespole jelita drażliwego często (nawet u ponad 80% pacjentów) stwierdza się zespół rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego (Small Intestinal Bacterial Overgrowth – SIBO) lub dysbiozę jelita grubego. To prowadzi do mikrozapaleń w obrębie jelita, zwiększonej produkcji cytokin, a następnie do zakłóceń czucia trzewnego oraz motoryki jelit.

Stres i czynniki psychologiczne

Objawy IBS mają tendencję do pojawiania się lub nasilania pod wpływem sytuacji stresowych. Okazuje się także, że nawet u 70-90% osób chorujących na IBS, występują zaburzenia osobowości, niepokój lub depresja.

Czynniki genetyczne i styl życia — jak wypływają na chorobę?

Ryzyko wystąpienia choroby jest większe wtedy, gdy wystąpiła u innych członków rodziny. Jednak to głównie styl życia powoduje zaostrzenie objawów i wpływa na przebieg choroby. Zespół jelita drażliwego częściej stwierdza się u osób, które na co dzień stosują dietę zbyt ubogą w błonnik pokarmowy, warzywa i owoce.

Diagnostyka zespołu jelita drażliwego

W diagnostyce IBS stosuje się liczne badania, w tym laboratoryjne. Wynika to z faktu, że prawidłowe rozpoznanie zespołu jelita drażliwego wymaga pogłębionej diagnostyki. Wcześniej należy wykluczyć wiele innych schorzeń i organiczne przyczyny dolegliwości.

Do badań często zlecanych przez lekarzy przy podejrzeniu zespołu jelita drażliwego należą:

• morfologia krwi wraz z OB;
• badania biochemiczne krwi;
• wodorowy test oddechowy w kierunku nietolerancji laktozy;
• badanie ogólne moczu;
• badanie kału na obecność pasożytów i krwi utajonej;
• posiew bakteriologiczny stolca;
• pomiar kalprotektyny w kale;
• rektoskopia, sigmoidoskopia lub – najczęściej –  kolonoskopia.

W razie konieczności lekarz może zlecić kolejne badania, na przykład ultrasonografię jamy brzusznej, tomografię komputerową brzucha czy badania radiologiczne dolnego i górnego odcinka przewodu pokarmowego.

Rozpoznanie IBS – Kryteria Rzymskie IV

Obecnie za standard diagnostyczny uznaje się tzw. Kryteria Rzymskie IV z 2016 roku, które zastąpiły wytyczne z roku 2006. Kryteria te obejmują czynniki prowadzące do rozpoznania IBS.

Wyróżnia się wśród nich:

• występowanie bólów brzucha od co najmniej sześciu miesięcy, przy czym ich częstotliwość przez ostatnie trzy miesiące wynosi co najmniej jeden raz w tygodniu;
• obecność objawów związanych ze zmianą częstotliwością wypróżnień, zmianą konsystencji stolca lub zmianami podczas czynności defekacji.

Wykluczenie innych schorzeń

Do schorzeń, które należy wykluczyć przed stwierdzeniem zespołu jelita drażliwego, należą przede wszystkim:

• zapalenia jelit o różnorodnym podłożu, na przykład infekcyjnym;
• mikroskopowe zapalenie jelita grubego, kolagenowe lub limfocytowe;
• wrzodziejące zapalenie jelita grubego;
• obecność uchyłków okrężnicy;
• celiakia, czyli choroba autoimmunologiczna związana z nadwrażliwością na gluten;
• biegunki o podłożu farmakologicznym, wynikające z nadużywania środków przeczyszczających lub innych leków;
• nowotwory jelita grubego, w tym rak okrężnicy;
• zapalenie trzustki;
• schorzenia metaboliczne, takie jak nadczynność tarczycy czy cukrzyca, w których przebiegu występują problemy jelitowe;
• nietolerancja laktozy lub inne nietolerancje pokarmowe.

Metody leczenia IBS

Terapia farmakologiczna IBS koncentruje się głównie na łagodzeniu objawów choroby. Ze względu na znaczne różnice w przebiegu zespołu jelita drażliwego u pacjentów, powinna być indywidualnie dostosowana do każdego przypadku. Leczenie zespołu jelita drażliwego powinno obejmować również modyfikacje diety i stylu życia oraz profilaktykę, aby unikać zaostrzenia choroby.

Zmiany w diecie i nawykach żywieniowych

Według rekomendacji Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii (PTG), zmiana diety powinna być przede wszystkim dostosowana do indywidualnych objawów. Podstawą jest:

• wprowadzenie bardziej zbilansowanej diety opartej na podstawowych zasadach zdrowego odżywiania się;
• ograniczenie spożywania żywności wysokoprzetworzonej;
• ograniczenie przyjmowania alkoholu;
• wprowadzenie do diety większej ilości błonnika.

Pomocne może okazać się również stosowanie diety LOW FODMAP, czyli diety z ograniczeniem łatwo fermentujących węglowodanów i polioli. Wyróżnić można wśród nich fruktozę, laktozę czy ksylitol. PTG zaleca korzystanie z diety LOW FODMAP przez czas nie dłuższy niż 8 tygodni i zwraca uwagę na ograniczone dowody jej długoterminowej skuteczności.

Farmakoterapia

W terapii IBS stosuje się kilka głównych grup leków, które mają na celu wspieranie leczenia. Do najczęściej stosowanych środków farmakologicznych należą:

• środki działające w świetle jelita i na błonę śluzową jelit. Wśród nich wyróżnić można leki rozkurczowe, przeciwbiegunkowe, przeciw zaparciom czy nawet antybiotyki;
• leki regulujące czynność jelita, które mają na celu przywrócenie prawidłowej perystaltyki;
• czynniki działające ośrodkowo, takie jak trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne.

Terapie behawioralne i psychologiczne

Czynniki psychologiczne mają wpływ na przebieg choroby, stąd poleca się konsultację z psychologiem lub psychoterapię. W niektórych sytuacjach wskazana jest również konsultacja psychiatryczna.

Rola probiotyków i suplementów

Stosowanie probiotyków jest kluczowe – odbudowanie mikroflory jelit może zająć nawet kilka miesięcy. Korzystne może okazać się również wyrównanie niedoborów, szczególnie witaminy D i żelaza. Niedobór witaminy D jest powszechny w populacji, jednak może nasilać zaburzenia żołądkowo-jelitowe. Uzupełnienie żelaza jest kluczowe przy wystąpieniu niedokrwistości. Wpływa na redukowanie objawów zmęczenia.

Jak radzić sobie z IBS na co dzień?

Objawy IBS są zazwyczaj stosunkowo łagodne i nie prowadzą do wyniszczenia organizmu, chociaż mogą być uciążliwe dla pacjentów. Kluczowe jest obserwowanie organizmu i stosowanie się do zaleceń lekarskich, a najlepsze efekty leczenia daje połączenie różnych terapii.

Rola regularnych ćwiczeń

Często polecanymi ćwiczeniami jest joga, spacery, pływanie, nordic walking, pilates oraz ćwiczenia ogólnorozwojowe, bez nadmiernego obciążania mięśni brzucha. Warto pamiętać, że ruch wzmaga perystaltykę jelit, co może być pomocne szczególnie przy zaparciach.

Techniki relaksacyjne i radzenie sobie ze stresem

Unikanie sytuacji stresowych i stosowanie technik relaksacyjnych to działania, które pozwalają na zmniejszenie ilości symptomów i zaostrzeń choroby. Warto wybrać techniki korzystne dla siebie, na przykład połączyć relaks z aktywnością fizyczną.

IBS – podsumowanie

Zespół jelita drażliwego to choroba czynnościowa jelita cienkiego i grubego o podłożu idiopatycznym. Na wystąpienie IBS najbardziej narażone są osoby pomiędzy 30. a 40. rokiem życia.

Bardzo ważne jest obserwowanie, co nasila objawy, a co prowadzi do ich złagodzenia. Połączenie kilku metod leczenia, w tym odpowiednio dobranej diety, daje najlepsze rezultaty, pozwala wyeliminować objawy i poprawić jakość życia.

Konsultacja merytoryczna lek. Ireneusz Markowski
Dyrektor Medyczny POLMED

---

Bibliografia:

1. Dąbrowski A., Daniluk J., 2024. Choroby przewodu pokarmowego – postępy 2023/2024. Część 2: choroby dolnego odcinka przewodu pokarmowego. Medycyna Praktyczna, 2024; 9: 56-63.
2. K. Wysocka, 2021. Polskie i amerykańskie wytyczne dotyczące IBS. Proste rozpoznanie – jakie leczenie. Kurier Medyczny 6/2021.
3. Skrzydło-Radomańska B., 2022. Skuteczność diety o małej zawartości FODMAP u chorych z zespołem jelita drażliwego – przegląd systematyczny z metaanalizą. Medycyna Praktyczna, 2022; 1: 116–121.
4. Skrzydło-Radomańska B., 2020. Zespół jelita drażliwego. Medycyna Praktyczna, 2020; 4: 134–138.
5. Pietrzak A., Skrzydło-Radomańska B., Mulak A., Lipiński M., Małecka-Panas E., Reguła J., Rydzewska G. Guidelines on the management of irritable bowel syndrome. Gastroenterology Rev 2018; 13 (4): 167–196. 
   DOI: https://doi.org/10.5114/pg.2018.78343.
6. Mulak A., Smereka A., Paradowski L., 2016. Nowości i modyfikacje w Kryteriach Rzymskich IV. Gastroenterologia Kliniczna 2016, tom 8, nr 2, 52–61.
7. Żywienie w zespole jelita nadwrażliwego IBS. Wyjaśnienia, porady, przepisy. E-book terapeutyczny, Portal Diety NFZ, Narodowy Fundusz Zdrowia.

Informacja:
Artykuły opublikowane na stronie POLMED Zdrowie, nie pełnią funkcji konsultacji medycznej ani nie wyrażają opinii specjalistów i lekarzy. Prezentowane treści stanowią ogólne wskazówki i nie mogą być traktowane jako wyznacznik przy podejmowaniu decyzji dotyczących modyfikacji diety lub terapii, nawyków lub określaniu zmiany dawkowania leków oraz innych substancji leczniczych. Przed podjęciem działań, które mogą wpłynąć na Twoje życie, zdrowie lub samopoczucie, skonsultuj się z lekarzem lub specjalistą.
Wydawca nie ponosi odpowiedzialności za ewentualne konsekwencje, wynikające z wykorzystania porad i informacji zawartych na stronie, bez wcześniejszej konsultacji z profesjonalistą.