Dieta wątrobowa  – zasady, wskazania, przykładowy jadłospis

Prawidłowo funkcjonująca wątroba to podstawa dla zachowania zdrowia. Wątroba jest kluczowym narządem, w którym zachodzi wiele przemian ustrojowych. Niewłaściwa dieta, częste i nadmierne spożywanie alkoholu, przyjmowane leki i używki, przebyte zatrucia oraz infekcje to jedne z wielu przyczyn rozwoju chorób wątroby. Wśród nich wyróżnia się zapalenie wątroby, stłuszczenie wątroby, marskość wątroby, toksyczne uszkodzenie wątroby oraz nowotwór wątroby. W zależności od stopnia wydolności tego narządu, niezbędne może okazać się zastosowanie diety wątrobowej.

Z tego artykułu dowiesz się:

• Czym jest dieta wątrobowa i kiedy jest zalecana?
• Zasady diety wątrobowej
• Produkty wskazane na diecie wątrobowej
• Produkty niezalecane na diecie wątrobowej
• Jadłospis w diecie wątrobowej
• Probiotyki jako wsparcie diety w chorobach wątroby

Czym jest dieta wątrobowa i kiedy jest zalecana?

Definicja diety wątrobowej i jej cel

Dieta wątrobowa to sposób żywienia stosowany w chorobach wątroby, pozwalający na zahamowanie postępu choroby, odciążenie wątroby i wsparcie jej prawidłowego funkcjonowania. Do problemów z wątrobą mogą prowadzić różne czynniki, a jednym z najczęstszych jest niezdrowy sposób odżywiania – czyli dieta uboga w białko, warzywa, owoce oraz produkty pełnoziarniste, a jednocześnie obfitująca w żywność wysokoprzetworzoną, tłuszcze nasycone i cukry proste.

Uszkodzenia wątroby rozwijają się często bez wyraźnych objawów, dlatego bez regularnych badań profilaktycznych ich wykrycie może być trudne. Głównym celem diety wątrobowej jest regeneracja komórek wątroby i przywrócenie jej prawidłowych funkcji. Jednocześnie dieta ta musi dostarczać organizmowi wszystkich niezbędnych składników odżywczych, pomagając również uzupełnić ewentualnie występujące niedobory.

Wskazania do stosowania diety wątrobowej

Dieta wątrobowa jest najczęściej stosowana w:

• niealkoholowej stłuszczeniowej chorobie wątroby (NAFLD),
• ostrym i przewlekłym zapaleniu wątroby,
• marskości wątroby,
• toksycznym uszkodzeniu wątroby (przyczyny: alkohol, niektóre leki, spożycie trujących grzybów itd.),
• nowotworze wątroby,
• chorobach dróg żółciowych.

Dieta wątrobowa jest ważnym elementem terapii chorób wątroby. W celu zaplanowania postępowania dietetycznego kluczowa jest ocena stopnia uszkodzenia wątroby i ogólnego stanu zdrowia. Poza zmianą stylu odżywiania warto wdrążyć dodatkowe działania, jak zwiększenie aktywności fizycznej – przykładowo w NAFLD szczególnie zalecane są regularne ćwiczenia aerobowe w połączeniu z obniżeniem kaloryczności diety.

Zasady diety wątrobowej

Główną zasadą diety wątrobowej jest to, że musi być ona indywidualnie dopasowana do stopnia wydolności wątroby i fazy choroby, współwystępujących zaburzeń metabolicznych (chorobom wątroby często towarzyszy otyłość, cukrzyca, insulinooporność) oraz stanu odżywienia organizmu. Pacjenci z przewlekłymi chorobami wątroby często są niedożywieni. W tej sytuacji szczególnie istotne jest właściwe zaplanowanie diety pod kątem energetycznym oraz uwzględnienie odpowiedniej ilości białka – jest ono niezbędne do procesów regeneracji komórek wątrobowych.

Białko w diecie wątrobowej powinno stanowić około 12-15% dziennego zapotrzebowania energetycznego – dokładniej około 1,0-1,2 g białka na 1 kg masy ciała (u osób niedożywionych nawet 1,5 g/kg m.c.). Dieta wątrobowa jest dietą lekkostrawną z ograniczeniem tłuszczu (maksymalnie do 40-60 g/dzień). Między innymi z tego powodu źródłem białka w diecie nie powinno być czerwone mięso i tłuste wędliny. W chorobach wątroby zaleca się spożywanie chudego mięsa, nabiału o obniżonej zawartości tłuszczu, jaj, ryb i roślinnych zamienników białka, a źródłem tłuszczu powinny być przede wszystkim oleje roślinne, oliwa z oliwek, awokado i orzechy. Resztę zapotrzebowania energetycznego (nawet 60-65%) powinny stanowić węglowodany w postaci warzyw, owoców i pełnoziarnistych produktów zbożowych. W zależności od stopnia uszkodzenia wątroby i potrzeb organizmu, zawartość powyższych makroskładników i dobór zalecanych produktów mogą się różnić, dlatego dieta wątrobowa powinna być opracowana indywidualnie przez specjalistę.

W diecie wątrobowej niewskazane jest spożywanie potraw ciężkostrawnych (smażone, grillowane) i wzdymających oraz nadmierne stosowanie soli kuchennej. Posiłki nie powinny być zbyt duże objętościowo, ale powinno spożywać się je częściej. Zakazane jest spożywanie alkoholu, palenie papierosów i stosowanie innych używek.

Produkty wskazane na diecie wątrobowej

Dieta wątrobowa powinna składać się przede wszystkim z:

• chudego mięsa, chudych ryb i chudych wędlin – indyk, kurczak, cielęcina, królik, dorsz, dorada, sola, pstrąg,
• warzyw i owoców – najlepiej świeżych lub ugotowanych al dente,
• pełnoziarnistych produktów zbożowych – gruboziarniste kasze, pieczywo graham i pełnoziarniste, razowe makarony, płatki owsiane,
• nabiału o obniżonej zawartości tłuszczu,
• jaj – najlepiej gotowanych, bez żółtek, np. faszerowanych pastą warzywną,
• olejów roślinnych, oliwy z oliwek, awokado, nasion i orzechów,
• niegazowanej wody i niesłodzonych ziołowych herbat,
• produktów bogatych w polifenole o działaniu hepatoprotekcyjnym – np. zielona herbata, ostropest plamisty, owoce jagodowe,
• potraw gotowanych, gotowanych na parze, duszonych i pieczonych beztłuszczowo (np. w rękawie do pieczenia),
• świeżych i suszonych ziół.

Dieta wątrobowa – jakich produktów unikać?

Na diecie wątrobowej szczególnie niewskazane jest spożywanie:

• tłustego mięsa i wędlin – w tym tłustego, czerwonego mięsa, parówek, konserw,
• potraw smażonych, szczególnie smażonych i pieczonych z użyciem dużej ilości tłuszczu, potraw zawierających tłuste sosy,
• tłuszczów pochodzenia zwierzęcego (smalec, boczek, słonina, masło) i utwardzanych margaryn,
• cukru, słodyczy, wyrobów cukierniczych, deserów i lodów,
• słodkich gotowych napojów, napojów gazowanych, mocnych kaw, napojów dosładzanych cukrem,
• żywności wysokoprzetworzonej, żywności typu instant i fast food,
• alkoholu,
• białego, pszennego pieczywa, pszennych makaronów, białego ryżu, kaszy manny,
• nabiału o dużej zawartości tłuszczu – szczególnie tłustych serów i śmietan, serków topionych,
• owoców w syropie,
• gotowych mieszanek przypraw, poprawiaczy smaku, ostrych przypraw i nadmiaru soli.

Dieta wątrobowa – przykładowy jadłospis

Śniadanie: Owsianka (ugotowana na mleku o obniżonej zawartości tłuszczu lub napoju roślinnym bez dodatku cukru) z siemieniem lnianym, niedużą ilością orzechów laskowych (ok. 1 łyżki) i świeżymi borówkami.

Obiad: Duszona potrawka z mięsa z indyka z warzywami (cukinia, papryka, marchew, fasolka szparagowa) z kaszą gryczaną i kalafiorem ugotowanym al dente na parze (można skropić niedużą ilością oliwy z oliwek).

Kolacja: Gotowane jajka (bez żółtek) faszerowane pastą warzywną (z ugotowanych i zblendowanych warzyw: biała fasola z natką pietruszki / marchew z cukinią i zielonym groszkiem) z pokrojoną w słupki papryką i grzankami z pieczywa graham.

Probiotyki jako wsparcie diety w chorobach wątroby

Według doniesień naukowych, modyfikacja diety (np. dieta niskowęglowodanowa) wraz ze zwiększoną aktywnością fizyczną może być skutecznym podejściem w leczeniu niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby (NAFLD), właśnie w wyniku oddziaływania diety i ćwiczeń na mikrobiotę jelitową i produkowane przez nią metabolity. Dieta bogata w tłuszcze nasycone i cukry proste nie tylko sprzyja rozwojowi otyłości, insulinooporności i innych zaburzeń metabolicznych, ale również negatywnie oddziałuje na bakterie jelitowe i barierę jelitową. Rozwój niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby (NAFLD) może wiązać się z rozwojem dysbiozy jelitowej, czyli zaburzenia równowagi pomiędzy prozdrowotnymi a potencjalnie chorobotwórczymi bakteriami jelitowymi.

Niektóre potencjalnie chorobotwórcze bakterie jelitowe produkują metabolity obciążające pracę wątroby, przez co ich nadmiar w jelicie może być problematyczny dla zdrowia. Ponadto zaburzona mikrobiota jelitowa może prowadzić do uszkadzania integralności bariery jelitowej i zespołu nieszczelnego jelita (ang. leaky gut syndrome). Zwiększona przepuszczalność bariery jelitowej sprzyja translokacji bakterii (tzw. bakteriemia), a także produkowanych przez bakterie endotoksyn (dokładnie lipopolisacharydów) ze światła jelita do krwiobiegu. Proces ten potęguje dysfunkcję bariery jelitowej i może prowadzić do przewlekłego stanu zapalnego w organizmie. Komunikacja ta pomiędzy jelitem z mikrobiotą jelitową a wątrobą określana jest mianem osi jelitowo-wątrobowej.

Zadbanie o mikrobiotę jelitową odpowiednio dobranymi probiotykami może mieć pozytywny wpływ na regenerację wątroby, a także na układ odpornościowy oraz gospodarkę węglowodanowo-tłuszczową. Przy chorobach wątroby korzystny jest mix probiotycznych szczepów składający się z: Lactobacillus acidophilus W37, L. brevis W63, L. casei W56, L. salivarius W24, Bifidobacterium bifidum W23, B. lactis W52 i W51 oraz Lactococcus lactis W19 i W58. Jednak w probiotykoterapii ważne jest całościowe podejście do poprawy ogólnego stanu zdrowia, dlatego też warto zastosować celowaną terapię probiotyczną.

Badanie Mikrobiota jelit sprawdza stan wskaźnikowych bakterii jelitowych, co pozwala ocenić występowanie dysbiozy jelitowej. Do wyniku załączana jest indywidualnie dopasowana probiotykoterapia, która uwzględnia zgłoszone dolegliwości i problemy zdrowotne. Badanie Mikrobiota jelit dostępne jest w kilku panelach (Basic/Pro/Complete), co umożliwia dopasowanie wariantu badania do indywidualnych potrzeb.

Podsumowanie

W chorobach wątroby niezbędnym postępowaniem jest modyfikacja dotychczasowej diety. W tym celu najczęściej stosuje się dietę wątrobową, jednakże powinna być ona dopasowana indywidualnie do stanu zdrowia, a zwłaszcza stopnia uszkodzenia wątroby i współtowarzyszących chorób. Z tego względu najlepiej jest skorzystać z pomocy dietetyka. Dodatkowym wsparciem dla regeneracji wątroby może być aktywność fizyczna i celowana probiotykoterapia.

Bibliografia:

• Chae Y.R., Lee Y.R., Kim Y.S., Park H.Y. (2024). Diet-Induced Gut Dysbiosis and Leaky Gut Syndrome. J Microbiol Biotechnol. 2024 Apr 28;34(4):747-756. doi: 10.4014/jmb.2312.12031. Epub 2024 Feb 1. PMID: 38321650; PMCID: PMC11091682.
• Cheng R., Wang L., Le S. et al. (2022). A randomized controlled trial for response of microbiome network to exercise and diet intervention in patients with nonalcoholic fatty liver disease. Nat Commun 13, 2555 (2022). https://doi.org/10.1038/s41467-022-29968-0
• Ciborowska H., Rudnicka A. (2018). Dietetyka. Żywienie zdrowego i chorego człowieka. Wydanie IV, 3; 342-348.
• Guo W., Ge X., Lu J., Xu X., Gao J., Wang Q., Song C., Zhang Q., Yu C. (2022). Diet and Risk of Non-Alcoholic Fatty Liver Disease, Cirrhosis, and Liver Cancer: A Large Prospective Cohort Study in UK Biobank. Nutrients, 14(24), 5335. https://doi.org/10.3390/nu14245335.
• Haigh L., Kirk C., El Gendy K., Gallacher J., Errington L., Mathers J. C., Anstee Q. M. (2022). The effectiveness and acceptability of Mediterranean diet and calorie restriction in non-alcoholic fatty liver disease (NAFLD): A systematic review and meta-analysis. Clinical Nutrition, 41(9), 1913-1931.
• Horvath A., Durdevic M., Leber B., di Vora K., Rainer F., Krones E., Douschan P., Spindelboeck W., Durchschein F., Zollner G., Stauber R.E., Fickert P., Stiegler P., Stadlbauer V. (2020). Changes in the Intestinal Microbiome during a Multispecies Probiotic Intervention in Compensated Cirrhosis. Nutrients. 2020 Jun 23;12(6):1874. doi: 10.3390/nu12061874. PMID: 32585997; PMCID: PMC7353185.
• Horvath A., Leber B., Schmerboeck B., Tawdrous M., Zettel G., Hartl A., Madl T., Stryeck S., Fuchs D., Lemesch S., Douschan P., Krones E., Spindelboeck W., Durchschein F., Rainer F., Zollner G., Stauber R.E., Fickert P., Stiegler P., Stadlbauer V. (2016). Randomised clinical trial: the effects of a multispecies probiotic vs. placebo on innate immune function, bacterial translocation and gut permeability in patients with cirrhosis. Aliment Pharmacol Ther. 2016 Nov;44(9):926-935. doi: 10.1111/apt.13788. Epub 2016 Sep 4. PMID: 27593544; PMCID: PMC5053220.
• Hajdarevic B., Vehabovic I., Catic T., Masic I. (2020). The Role of Diet Therapy in the Treatment of Liver Disease. Mater Sociomed. 2020 Sep;32(3):200-206. doi: 10.5455/msm.2020.32.196-199. PMID: 33424449; PMCID: PMC7780776.

Informacja:
Artykuły opublikowane na stronie POLMED Zdrowie, nie pełnią funkcji konsultacji medycznej ani nie wyrażają opinii specjalistów i lekarzy. Prezentowane treści stanowią ogólne wskazówki i nie mogą być traktowane jako wyznacznik przy podejmowaniu decyzji dotyczących modyfikacji diety lub terapii, nawyków lub określaniu zmiany dawkowania leków oraz innych substancji leczniczych. Przed podjęciem działań, które mogą wpłynąć na Twoje życie, zdrowie lub samopoczucie, skonsultuj się z lekarzem lub specjalistą.
Wydawca nie ponosi odpowiedzialności za ewentualne konsekwencje, wynikające z wykorzystania porad i informacji zawartych na stronie, bez wcześniejszej konsultacji z profesjonalistą.