Chłoniak – objawy, rodzaje, leczenie i rokowania nowotworu układu chłonnego

Zachorowania na chłoniaki stanowią ok. 2% wszystkich nowych przypadków nowotworów złośliwych w Polsce, a wśród nowotworów układu krwiotwórczego i chłonnego odpowiadają za blisko połowę rozpoznań. Jednocześnie, dzięki coraz skuteczniejszym metodom leczenia, odsetek wieloletnich przeżyć u dzieci przekracza 90%, a u dorosłych sięga 80%.

Wciąż nie znamy jednej konkretnej przyczyny rozwoju nowotworów układu chłonnego – być może nigdy nie zostanie ona ustalona. Wiemy jednak, jak na ten moment możliwie najlepiej postępować w leczeniu pacjenta, który usłyszał diagnozę.

---

Chłoniak – odpowiedzi na najważniejsze pytania

Zastanawiasz się, czym jest chłoniak i na co zwrócić uwagę? Poniżej znajdziesz kluczowe informacje, które pomogą Ci zrozumieć ten nowotwór układu chłonnego.

• Jakie są pierwsze objawy chłoniaka, których nie wolno ignorować? Najczęstszym sygnałem jest niebolesne powiększenie węzłów chłonnych (np. na szyi, pod pachami). Inne niepokojące objawy to niewyjaśniona gorączka, obfite nocne poty, znaczna utrata wagi bez stosowania diety oraz przewlekłe zmęczenie.
• Czym jest chłoniak i jakie są jego główne rodzaje? Chłoniak to nowotwór złośliwy układu chłonnego, który wywodzi się z nieprawidłowo namnażających się limfocytów (białych krwinek). Wyróżniamy dwie główne grupy: chłoniaka Hodgkina (ziarnicę złośliwą), który ma lepsze rokowania, oraz znacznie bardziej zróżnicowaną grupę chłoniaków nieziarniczych (NHL).
• Jak wygląda leczenie nowotworu układu chłonnego? Leczenie chłoniaka jest dobierane indywidualnie i zależy od jego typu oraz stopnia zaawansowania. Podstawą terapii jest najczęściej chemioterapia, często łączona z nowoczesną immunoterapią (tzw. terapiami celowanymi). W niektórych przypadkach stosuje się również radioterapię lub przeszczepienie szpiku kostnego.
• Jakie są rokowania w przypadku diagnozy chłoniaka? Dzięki nowoczesnym metodom leczenia rokowania są coraz lepsze. W przypadku chłoniaka Hodgkina odsetek wieloletnich przeżyć sięga nawet 90% u dzieci i 80% u dorosłych. W chłoniakach nieziarniczych rokowania są zróżnicowane, ale postęp w medycynie znacząco zwiększa szanse na trwałą remisję.

---

Z tego artykułu dowiesz się:

• Czym jest chłoniak i jak powstaje?
• Rodzaje chłoniaków
• Pierwsze objawy chłoniaka – na co zwrócić uwagę?
• Diagnostyka chłoniaka
• Sposoby leczenia chłoniaka
• Rokowania i czynniki wpływające na przebieg choroby
• Chłoniak a życie codzienne – wsparcie i jakość życia pacjenta

Czym jest chłoniak i jak powstaje?

Chłoniak jest nowotworem układu chłonnego. Układ ten, zwany również limfatycznym lub limfoidalnym, odpowiada za ochronę organizmu przed infekcjami. Tworzą go węzły chłonne, śledziona, migdałki, kępki Peyera (fragmenty tkanki chłonnej w jelicie) oraz rozproszona tkanka chłonna, którą można znaleźć w błonach śluzowych.

Komórki układu krwiotwórczego i chłonnego – limfocyty (białe krwinki) – „patrolują” organizm, rozpoznają i neutralizują patogeny. Można powiedzieć, że ten rodzaj komórek w pewien sposób łączy układ krwiotwórczy i chłonny.

Białe krwinki powstają w szpiku kostnym z komórek macierzystych (układ krwiotwórczy). Następnie dojrzewają i specjalizują się w narządach limfatycznych (układ chłonny). 

Organizm nieustannie produkuje nowe komórki. Nim limfocyty przyjmą swoją ostateczną formę, przechodzą przez szereg etapów. Każdy z nich wiąże się z intensywnymi zmianami, w których może dochodzić do pewnych zaburzeń. Niekiedy zaistniałe nieprawidłowości prowadzą do utraty kontroli nad cyklem podziałów komórkowych. Powstaje pojedyncza, zmieniona komórka, która zaczyna się niekontrolowanie mnożyć – najwięcej nowotworów rozwija się z limfocytów B, rzadziej diagnozuje się przypadki chłoniaków z komórek T lub komórek NK.

W wielu sytuacjach organizm jest w stanie samodzielnie naprawić zaistniałe błędy (doprowadza do apoptozy – śmierci komórki). Jeśli jednak występują pewne predyspozycje genetyczne lub na komórkę działa czynnik środowiskowy (np. wirus lub substancja toksyczna), mutacje mogą stać się przyczyną powstawania zmian nowotworowych.

Rodzaje chłoniaków

W klasyfikacji chłoniaków powszechnie stosuje się podział, który uwzględnia poziom dojrzałości komórek, ich pochodzenie oraz specyficzne cechy biologiczne.

Wyróżnia się dwie główne grupy:

• chłoniaki Hodgkina (HL), w których stwierdza się charakterystyczne komórki Reed-Sternberga – duże komórki o nietypowej budowie jądra; 
• chłoniaki nieziarnicze (NHL) to znacznie liczniejsza grupa chorób nowotworowych o szerokim spektrum podtypów.

Chłoniak Hodgkina

Chłoniak Hodgkina zyskał swoją nazwę od nazwiska Thomasa Hodgkina – lekarza, który po raz pierwszy opisał tę chorobę w XIX wieku. Innym terminem określającym ten typ nowotworu jest ziarnica złośliwa.

Podstawą rozpoznania chłoniaka Hodgkina jest obecność komórek o Reed-Sternberga (RS) i komórek Hodgkina w tkance nowotworowej. 

• W komórkach RS pod mikroskopem widoczna jest charakterystyczna, wielopłatowa budowa jądra. RS mają pochodzenie B-komórkowe – pierwotnie powstają z komórek B, jednak nie mają z nimi wiele wspólnego. 
• Komórki Hodgkina są mniejsze i mają pojedyncze jądro.

Wokół komórek guza gromadzi się rozbudowany naciek komórek układu immunologicznego. Składają się na niego białe krwinki, monocyty, makrofagi oraz fibroblasty. Warto zwrócić uwagę, że same komórki nowotworowe stanowią zaledwie kilka procent masy guza. Zdecydowaną większość tworzą komórki odczynowe, które reagują na obecność komórek RS. Ziarnica złośliwa jest zmianą o bardzo charakterystycznym mikrośrodowisku – w guzie dominują zdrowe, ale zmobilizowane do odpowiedzi komórki, otaczające zmiany nowotworowe. Niestety taki układ sprzyja przetrwaniu i dalszemu rozrostowi.

W tym przypadku także dokonuje się dodatkowego podziału. Wyróżnia się dwa typy: 

• klasyczny (cHL),
• guzkowy (NLPHL).

Podwyższone ryzyko zachorowania na chłoniaka Hodgkina wzrasta w dwóch okresach. Pierwszy szczyt dotyczy osób między drugą a trzecią dekadą życia. Drugi – pacjentów po 50. roku życia.

W rozwoju ziarnicy złośliwej potwierdzono udział niektórych czynników zakaźnych. Największe znaczenie przypisuje się zakażeniu wirusem Epsteina-Barr (EBV). EBV odpowiada za rozwój mononukleozy zakaźnej, a jego obecność wykryto w komórkach RS w części przypadków chłoniaka Hodgkina. EBV potrafi „uratować” uszkodzone limfocyty B przed apoptozą. Dzięki temu komórki, które normalnie zostałyby usunięte, zyskują możliwość dalszego rozwoju.

Do innych czynników zwiększających ryzyko ziarnicy złośliwej zalicza się immunosupresję – osłabienie funkcji układu odpornościowego, które może wynikać z chorób wrodzonych, zakażenia HIV lub stosowania leków immunosupresyjnych. Udowodniono również, że zachorowalność wzrasta u osób z obciążeniem rodzinnym (pojawia się tutaj zagadnienie czynników genetycznych, które nie zostało jeszcze w pełni poznane).

Chłoniaki nieziarnicze (NHL)

Chłoniaki nieziarnicze to bardzo szeroka i zróżnicowana grupa nowotworów limfoidalnych. Częstość NHL rośnie wraz z wiekiem, przy czym:

• u dzieci i młodzieży dominują specyficzne podtypy (np. chłoniaki limfoblastyczne, chłoniaki Burkitta, anaplastyczne chłoniaki wielkokomórkowe),
• u dorosłych najczęstszy typ to chłoniaki B-komórkowe (DLBCL oraz chłoniak grudkowy).

Patogeneza NHL opiera się na zmianach genetycznych powstałych w trakcie dojrzewania prawidłowych komórek układu chłonnego – najczęściej są to translokacje chromosomowe, mutacje genów regulatorowych oraz zmiany epigenetyczne. Każdy podtyp NHL charakteryzuje się odrębnymi zaburzeniami molekularnymi, które przekłada się na dynamikę wzrostu, obraz kliniczny i reakcję na leczenie.

Wśród czynników ryzyka rozwoju chłoniaków wymienia się:

• predyspozycje rodzinne (występowanie podobnych chorób u krewnych) oraz polimorfizmy genetyczne (drobne różnice w materiale genetycznym, które wpływają na podatność na choroby); 
• przewlekłe zakażenia określonymi wirusami i bakteriami (EBV, HTLV-1, wirusem zapalenia wątroby typu C, a także bakterią Helicobacter pylori); 
• niedobory odporności – pierwotne (wrodzone) i wtórne, które pojawiają się w trakcie życia (np. w wyniku chorób lub stosowania leków osłabiających układ odpornościowy); 
• długotrwały kontakt z substancjami chemicznymi (m.in. pestycydami, herbicydami czy rozpuszczalnikami).
• immunosupresję jatrogenną – celowe osłabienie odporności (np. w procesie przeszczepiania narządów lub w leczeniu osób zakażonych HIV). 

Chłoniaki nieziarnicze (NHL) klasyfikuje się na podstawie immunofenotypu (zestawu białek obecnych na powierzchni komórek), obrazu pod mikroskopem oraz cech genetycznych. 

• Wyróżnia się guzy z komórek prekursorowych – bardzo młodych, niedojrzałych limfocytów, z których mogą rozwinąć się nowotwory limfoblastyczne z linii B lub T (chłoniak T-komórkowy).
• W niektórych przypadkach chłoniaki wywodzą się z dojrzałych limfocytów B – np. chłoniak rozlany z dużych komórek B (DLBCL), chłoniak grudkowy, chłoniak z komórek płaszcza i chłoniak Burkitta. 
• Trzecim rodzajem nowotworu są chłoniaki z dojrzałych limfocytów T lub komórek NK, do których zalicza się chłoniaka anaplastycznego, chłoniaka z obwodowych T oraz chłoniaka angioimmunoblastycznego.

Chłoniaki nieziarnicze mogą rozwijać się w węzłach chłonnych, ale i poza nimi (pozawęzłowo) – m.in. w przewodzie pokarmowym, skórze, ośrodkowym układzie nerwowym, śledzionie czy szpiku kostnym.

Pierwsze objawy chłoniaka – na co zwrócić uwagę?

Wczesne symptomy nowotworów złośliwych często przypisuje się innym zaburzeniom, ponieważ są niecharakterystyczne – mogą przypominać niegroźną infekcję. Niepokojące oznaki będą mieć inny stopień nasilenia w zależności od rodzaju chłoniaka i etapu rozwoju nowotworu. 

Najczęściej zgłaszane objawy choroby to:

• powiększenie węzłów chłonnych (zwykle bezbolesne),
• przewlekłe uczucie zmęczenia i osłabienia, 
• niezamierzona utrata masy ciała (powyżej 10% w ciągu kilku miesięcy, bez wyraźnej przyczyny),
• długotrwałe stany podgorączkowe lub gorączka o niejasnym pochodzeniu,
• nocne poty, 
• świąd skóry, 
• nawracające infekcje.

Dodatkowe objawy mogą wynikać z lokalizacji. Niektórzy pacjenci zgłaszają:

• kaszel, duszność lub uczucie ucisku w klatce piersiowej (w przypadku zajęcia śródpiersia),
• bóle brzucha lub uczucie pełności, niepowiązane z posiłkami (gdy zajęta jest śledziona lub węzły jamy brzusznej).

Diagnostyka chłoniaka

Chłoniak jest najczęściej spotykanym nowotworem krwi (obok białaczek), jednak jego rozpoznanie nie jest proste. To złożony i wieloetapowy proces, w którym biorą udział różni specjaliści – hematolog, patomorfolog, radiolog oraz diagnosta laboratoryjny.

Każdy element oceny pacjenta wnosi kolejne informacje. W pierwszym etapie ustala się obecność choroby, a w drugim (niezbędnym) jej typ, zaawansowanie oraz cechy, które wpływają na rokowania przy chłoniaku. 

Badania obrazowe i laboratoryjne

Jeśli pacjent postanawia udać się do lekarza i zgłasza objawy, które niepokoją specjalistę, diagnostykę zwykle rozpoczyna się od podstawowych badań krwi. W sytuacjach, w których u pacjenta występują powiększone węzły chłonne, także od badania USG. 

Czasami już rutynowej pełnej morfologii krwi można zaobserwować obniżone wartości hemoglobiny lub leukocytów, jednak odchylenia od norm często nie są jednoznacznym sygnałem do tego, by rozpocząć proces diagnostyczny w kierunku nowotworu. Podobnie niejednoznaczne bywają wyniki OB (odczyn Biernackiego) oraz CRP (białko C-reaktywne) – ich podwyższenie sygnalizuje jedynie obecność procesu zapalnego, bez wskazania przyczyny problemu.

Badanie USG pozwala dokładnie ocenić wielkość, kształt i strukturę węzłów. Obraz badania także nie jest wystarczający, aby zdiagnozować chłoniaka. Może dać jednak wskazanie do wykonania tomografii komputerowej, która daje możliwość pełnej oceny rozległości procesu i zaplanowania kolejnych kroków.

Na podstawie wyników badań obrazowych specjaliści nie są w stanie określić, jaki typ chłoniaka występuje u pacjenta. Żeby dokładnie ustalić rodzaj nowotworu, konieczna staje się biopsja – czyli pobranie fragmentu zajętej tkanki i jej szczegółowa analiza pod mikroskopem. 

Badanie węzła chłonnego

Właściwe rozpoznanie opiera się na ocenie pobranego węzła chłonnego (preferowaną metodą jest wycięcie całego węzła – taka metoda jest bezpieczna i ma największą wartość diagnostyczną). Pobrany materiał trafia do laboratorium, gdzie patolog analizuje układ, wygląd komórek oraz identyfikuje rodzaje charakterystycznie występujących białek (w zależności od typu chłoniaka).

Sposoby leczenia chłoniaka

Pierwsza konsultacja w gabinecie onkologicznym zawsze zaczyna się od rozmowy o rozpoznaniu, rokowaniach i możliwych planach leczenia. W terapii specjaliści korzystają z oficjalnych wskazań dotyczących postępowania z pacjentami. Nie jest to jednak tylko jedna strategia, która sprawdza się u wszystkich – metody leczenia zawsze planuje się indywidualnie. By terapia była możliwie skuteczna, zawsze uwzględnia się w niej aktualny stan zdrowia pacjenta, rodzaj nowotworu oraz stopień zaawansowania chłoniaka. O wybranej ścieżce postępowania mogą zadecydować szczegóły.

Chemioterapia i immunoterapia

Chłoniaki są nowotworami złośliwymi, w których leczeniu pierwszym krokiem najczęściej jest chemioterapia – seria leków, które działają na cały organizm. Ich zadaniem jest zniszczenie komórek nowotworowych w każdym miejscu, w którym mogły się rozsiać. U każdego pacjenta schemat leczenia może wyglądać inaczej. Specjaliści dobierają rodzaj i kolejność podania leków oraz ustalają dawkowanie i liczbę cykli. 

W chemioterapii leki dostają się do krwi i mogą dotrzeć nawet do najbardziej ukrytych komórek nowotworowych. Dzięki temu zmniejsza się ryzyko wznowy, nawet jeśli guz został usunięty z jednego miejsca.

Do najczęściej używanych leków należą cyklofosfamid, doksorubicyna, winkrystyna i prednizon, ale lista substancji jest znacznie dłuższa.

Obok chemioterapii coraz częściej stosuje się immunoterapię. To leczenie z wykorzystaniem przeciwciał monoklonalnych – cząsteczek, które rozpoznają określone białka na powierzchni komórek chłoniaka i uruchamiają reakcję immunologiczną organizmu przeciwko nim.

Przykładem takiego leku jest rytuksymab (przeciwciało anty-CD20). CD20 to białko występujące na powierzchni większości komórek B – nowotwory z tej grupy często dobrze odpowiadają na terapię z jego udziałem.

Immunoterapię można uznać za przełom w leczeniu chłoniaków, ponieważ jest bardziej ukierunkowana na komórki nowotworowe i mniej toksyczna dla zdrowych tkanek. Często łączy się ją z chemioterapią, aby zwiększyć skuteczność leczenia. Niektóre schematy przewidują podawanie leków immunologicznych w monoterapii – na przykład u pacjentów starszych lub osłabionych, dla których standardowe leczenie byłoby zbyt dużym obciążeniem.

Radioterapia i przeszczep szpiku

Radioterapia jest wykorzystywana najczęściej w chorobie zlokalizowanej, kiedy zmiany ograniczają się do jednego lub kilku węzłów chłonnych. W obecnie stosowanych technikach naświetlanie odbywa się bardzo dokładnie dobraną dawką, pod indywidualnie ustalonym kątem i możliwie tylko w obszarze zmienionym nowotworowo. Działania ukierunkowane są na to, by w minimalny sposób wpływać na zdrowe tkanki.

Leczenie wyłącznie radioterapią obecnie bardzo rzadko stanowi samodzielną metodę postępowania – najczęściej łączy się ją z chemioterapią. W przypadkach chłoniaka Hodgkina, w wybranych sytuacjach (np. w początkowych stadiach choroby), napromienianie pomaga osiągnąć trwałą remisję. U dzieci i młodych dorosłych dąży się do ograniczenia roli radioterapii, aby zmniejszyć ryzyko późnych powikłań.

Część pacjentów z rozpoznaniem nawrotu lub postaci opornej na leczenie wymaga rozważenia przeszczepienia szpiku kostnego. Przeszczepienie autologiczne polega na podaniu własnych komórek macierzystych po wcześniejszej, bardzo wysokiej dawce chemioterapii. Proces ma na celu zniszczenie wszystkich komórek nowotworowych, a następnie odbudowę układu krwiotwórczego.

W przypadkach najbardziej zaawansowanych lub nawrotowych rozważa się przeszczepienie allogeniczne – komórki macierzyste pochodzą od dawcy.

Rokowania i czynniki wpływające na przebieg choroby

W medycynie poszukujemy coraz nowszych metod leczenia, które zmniejszają ryzyko wznowy i wydłużają życie pacjentów z chłoniakiem. Stąd tak duże zainteresowanie terapiami celowanymi, immunoterapią oraz personalizacją leczenia. Nieustannie pojawiają się nowe leki i schematy, a badania kliniczne otwierają drzwi do kolejnych możliwości.

W Polsce rocznie rozpoznaje się około 1,5-2 tysiące nowych przypadków ziarnicy złośliwej – częstość występowania chłoniaka wzrasta u osób w wieku od 20. do 30. roku życia. U dorosłych ponad 80% chorych osiąga trwałą remisję po leczeniu. W grupie dzieci skuteczność terapii sięga 90%. 

W chłoniakach nieziarniczych wskaźnik przeżyć pięcioletnich waha się od 50% do nawet 90% (w zależności od podtypu i zaawansowania choroby). 

Na rokowania w przypadku chłoniaków wpływają:

• wiek chorego,
• typ chłoniaka i jego cechy biologiczne,
• stopień zaawansowania w chwili rozpoznania,
• obecność objawów ogólnych,
• liczba i lokalizacja zajętych narządów,
• współistniejące choroby przewlekłe,
• wrażliwość na zastosowane leczenie.

Lepiej rokują pacjenci z wczesnym rozpoznaniem, dobrym stanem ogólnym i mniejszą masą guza.

Chłoniak a życie codzienne – wsparcie i jakość życia pacjenta

Diagnoza chłoniaka zmienia sposób funkcjonowania, ale nie odbiera szans na normalność. Mimo że leczenie jest długie i wymagające, wielu pacjentów – przy dobrej tolerancji terapii – jest w stanie uczestniczyć w życiu społecznym.

W trakcie leczenia warto skorzystać z pomocy psychologa lub grup wsparcia. Sięganie po różne formy opieki przyspiesza i poprawia proces adaptacji do nowej sytuacji. Postępy medycyny realnie przekładają się na lepszą jakość życia i większą szansę na długotrwałą remisję. 

Konsultacja merytoryczna: lek. Ireneusz Markowski
Dyrektor Medyczny POLMED

---

Bibliografia: 

1. Juszczyński, P. (2020). 2.1. Patogeneza nowotworów układu chłonnego. Onkologia w Praktyce Klinicznej-Edukacja, 6(A), 147-170.
2. Prochorec-Sobieszek, M. (2020). 2.2. Klasyfikacja i kryteria diagnostyczne nowotworów układu chłonnego. Onkologia w Praktyce Klinicznej-Edukacja, 6(A), 171-189.
3. Robak, T., Walewski, J., & Romejko-Jarosińska, J. (2022). Hematoonkologia. Tom 2. Nowotwory układu chłonnego. Gdańsk: VM Media sp o.o. VM Group sp.k. (grupa Via Medica). 
4. Prochorec-Sobieszek, M., Jesionek-Kupnicka, D., & Rymkiewicz, G. (2015). Nowotwory układu chłonnego i krwiotwórczego. Polish Journal of Pathology Supplement, 2015(1), 68-74.
5. Gruszczyńska, A., Kowalik, K., Jabłońska, D., Hetman, K., & Modrzejewski, A. (2024). Hodgkin’s lymphoma in adults–diagnosis and treatment. Family Medicine & Primary Care Review, 26(2), 251-260.
6. Armitage, J. O., Gascoyne, R. D., Lunning, M. A., & Cavalli, F. (2017). Non-hodgkin lymphoma. The lancet, 390(10091), 298-310.
7. Wróbel, T., & Puła, B. (2017). Rozpoznawanie i leczenie chorych na chłoniaka Hodgkina. Hematologia, 8(3), 163-176.
8. Weniger, M. A., & Küppers, R. (2021). Molecular biology of Hodgkin lymphoma. Leukemia, 35(4), 968-981.
9. Agostinelli, C., & Pileri, S. (2014). Pathobiology of hodgkin lymphoma. Mediterranean Journal of Hematology and Infectious Diseases, 6(1), e2014040.
10. Luo, J., Craver, A., Bahl, K., Stepniak, L., Moore, K., King, J., … & Aschebrook-Kilfoy, B. (2022). Etiology of non-Hodgkin lymphoma: A review from epidemiologic studies. Journal of the National Cancer Center, 2(4), 226-234.
11. Wróbel, G., Kazanowska, B, Latos-Grażyńska, E., Małdyk, J. (2019). Standardy postępowania w nieziarniczych chłoniakach złośliwych (NHL). Przegląd Pediatryczny, 48(3), 56-64. 

Informacja:
Artykuły opublikowane na stronie POLMED Zdrowie, nie pełnią funkcji konsultacji medycznej ani nie wyrażają opinii specjalistów i lekarzy. Prezentowane treści stanowią ogólne wskazówki i nie mogą być traktowane jako wyznacznik przy podejmowaniu decyzji dotyczących modyfikacji diety lub terapii, nawyków lub określaniu zmiany dawkowania leków oraz innych substancji leczniczych. Przed podjęciem działań, które mogą wpłynąć na Twoje życie, zdrowie lub samopoczucie, skonsultuj się z lekarzem lub specjalistą.
Wydawca nie ponosi odpowiedzialności za ewentualne konsekwencje, wynikające z wykorzystania porad i informacji zawartych na stronie, bez wcześniejszej konsultacji z profesjonalistą.