Choroba zwyrodnieniowa stawów – objawy, przyczyny, nowoczesne metody leczenia artrozy

Szacuje się, że w Polsce na chorobę zwyrodnieniową stawów (ChZS) cierpi nawet 8 milionów osób. To cicha epidemia i najpowszechniejsza patologia układu ruchu na świecie. Wielu ludzi błędnie utożsamia ją ze „zużyciem” stawów, które jest nieuniknionym elementem starości. To błąd – ChZS jest złożoną chorobą, którą można i należy leczyć, aby zapobiec bólowi oraz niepełnosprawności.

Choroba zwyrodnieniowa stawów – podsumowanie artykułu

• Co to jest choroba zwyrodnieniowa stawów i jakie są jej główne przyczyny? Choroba zwyrodnieniowa stawów (ChZS), nazywana artrozą, to przedwczesne niszczenie chrząstki stawowej. Dotyka 8 mln Polaków. Wynika z zaburzenia procesów naprawczych stawu, a nie tylko ze starzenia. Kluczowe przyczyny to otyłość (nadmiar tkanki tłuszczowej nasila stany zapalne), przebyte urazy, wiek powyżej 50. roku życia oraz obciążenia genetyczne.
• Jakie są najczęstsze objawy zwyrodnienia stawów (artrozy)? Podstawowym symptomem jest ból stawów – początkowo „startowy” (przy ruszeniu się po odpoczynku) i wysiłkowy. Charakterystyczna jest sztywność poranna trwająca do 15 minut oraz słyszalne trzeszczenia (krepitacje). W miarę postępu zmian dochodzi do ograniczenia ruchomości, obrzęków oraz widocznych deformacji, jak guzki Heberdena na palcach dłoni.
• Na czym polega skuteczne leczenie choroby zwyrodnieniowej stawów? Terapia ChZS jest wielopłaszczyznowa. Podstawą jest redukcja masy ciała (nawet o 5-10%) i fizjoterapia wzmacniająca mięśnie. Farmakologia obejmuje paracetamol, NLPZ oraz iniekcje kwasu hialuronowego. Według wytycznych ESCEO warto stosować leki SYSADOA (glukozamina, chondroityna). W ostateczności wykonuje się endoprotezoplastykę stawu.
• W jaki sposób lekarz stawia rozpoznanie zmian zwyrodnieniowych? Diagnostyka opiera się na badaniu fizykalnym oraz zdjęciu rentgenowskim (RTG), które pokazuje zwężenie szpary stawowej i osteofity (wyrośla kostne). W spornych przypadkach lub przy ocenie tkanek miękkich (łąkotek, więzadeł) lekarz zleca rezonans magnetyczny (MRI) lub USG stawów, co pozwala precyzyjnie ocenić stopień degradacji chrząstki.

Spis treści:

• Co to jest choroba zwyrodnieniowa stawów?
• Kto jest najbardziej narażony? Przyczyny i czynniki ryzyka
• Objawy choroby zwyrodnieniowej
• Najczęstsze lokalizacje zmian zwyrodnieniowych
• Diagnostyka – jak lekarz potwierdza artrozę?
• Leczenie choroby zwyrodnieniowej
• Czy chorobie zwyrodnieniowej można zapobiec? 

Co to jest choroba zwyrodnieniowa stawów (ChZS)?

Choroba zwyrodnieniowa stawów jest przewlekłą chorobą o złożonej etiologii. Jej istotą jest zaburzenie równowagi między procesami niszczenia (degradacji) a naprawy (regeneracji) chrząstki stawowej oraz leżącej pod nią kości. Uszkodzona chrząstka traci elastyczność, staje się cieńsza i bardziej szorstka, co objawia się bólem stawów i problemami z ruchem.

Wyróżniamy dwie główne postacie choroby:

• pierwotna (idiopatyczna) – gdy przyczyna zwyrodnienia stawów nie jest znana, najczęściej związana z procesem starzenia i genetyką.
• wtórna – gdy choroba rozwija się w wyniku znanego czynnika, na przykład przebytego urazu, innej choroby (np. cukrzycy, RZS, dny moczanowej) lub wrodzonej wady stawu.

Kto jest najbardziej narażony? Główne przyczyny i czynniki ryzyka

Choć ChZS może dotknąć każdego, pewne czynniki drastycznie zwiększają ryzyko jej rozwoju:

• wiek – to najsilniejszy czynnik ryzyka. Ryzyko rośnie znacząco po 50. roku życia;
• nadwaga i otyłość – kluczowy modyfikowalny czynnik ryzyka. Każdy dodatkowy kilogram to wielokrotnie większe obciążenie dla stawów nośnych (kolan i bioder). Tkanka tłuszczowa produkuje też substancje zapalne, które niszczą chrząstkę;
• płeć – kobiety chorują częściej i zwykle ciężej, zwłaszcza po menopauzie;
• przebyte urazy — złamania, skręcenia czy uszkodzenia łąkotek w przeszłości przyspieszają „zużycie” stawu;
• przeciążenia — związane z ciężką pracą fizyczną lub wyczynowym uprawianiem sportu;
• czynniki genetyczne — skłonność do ChZS (zwłaszcza w obrębie dłoni) bywa dziedziczna.

Objawy zwyrodnienia stawów — jak rozpoznać „zużycie” chrząstki?

Objawy ChZS narastają powoli, przez lata. Początkowo są łagodne, jednak z czasem stają się bardzo uciążliwe:

• ból stawów – to główny objaw. Początkowo jest to ból „startowy” (pojawia się na początku ruchu po odpoczynku) oraz ból wysiłkowy (pojawia się po większym obciążeniu i ustępuje po odpoczynku). W zaawansowanym stadium ból staje się ciągły, występuje też w nocy i utrudnia sen.
• sztywność poranna – typowa dla ChZS jest krótkotrwała sztywność stawów po przebudzeniu, która mija zwykle po kilku-kilkunastu minutach (w przeciwieństwie do RZS, gdzie trwa ponad godzinę).
• trzeszczenia (krepitacje) – odczuwalne „chrupanie” lub „tarcie” w stawie podczas ruchu, wynikające z nierównych powierzchni stawowych.
• ograniczenie ruchomości – staw traci swój pełny zakres ruchu. Pojawiają się trudności z kucaniem, wchodzeniem po schodach czy zakładaniem butów.
• obrzęk i wysięk – staw może być spuchnięty i powiększony, czasem cieplejszy. Może to świadczyć o zaostrzeniu stanu zapalnego.
• deformacje – w zaawansowanej chorobie dochodzi do widocznych zniekształceń obrysów stawu.

Najczęstsze lokalizacje zmian zwyrodnieniowych

ChZS może zaatakować każdy staw, ale najczęściej dotyczy miejsc najbardziej obciążonych oraz stawów rąk.

Stawy kolanowe (gonartroza)

Choroba zwyrodnieniowa stawów kolanowych to najczęstszy podtyp tego schorzenia. Częściej dotyka kobiet, a nadwaga jest tu kluczowym czynnikiem ryzyka. Ból lokalizuje się w przedniej lub przyśrodkowej części stawu i nasila przy chodzeniu po schodach. W zaawansowanym stadium może prowadzić do zmiany osi kończyny (kolana szpotawe — nogi „w kształcie litery O”) i niestabilności.

Stawy biodrowe (koksartroza)

Druga co do częstości lokalizacja. Charakterystyczny objaw zwyrodnienia stawu biodrowego to ból w pachwinie, który może promieniować do pośladka lub na przednią powierzchnię uda, aż do kolana. Pacjenci często utykają. Występuje duże ograniczenie rotacji wewnętrznej, odwiedzenia i wyprostu w stawie.

Dłonie i palce

Bardzo częsta lokalizacja, zwłaszcza u kobiet po menopauzie. Zmiany są charakterystyczne:

• guzki Heberdena – twarde zgrubienia (osteofity) na najdalszych stawach palców (przy paznokciach);
• guzki Boucharda – podobne zgrubienia na środkowych stawach palców;
• zwyrodnienie podstawy kciuka (Rizartroza) – powoduje ból i trudności z chwytaniem, pisaniem czy odkręcaniem słoików.

Kręgosłup (spondyloartroza)

Zwyrodnienie stawów kręgosłupa to złożony problem. Dotyczy zarówno krążków międzykręgowych (dyskopatia), jak i stawów międzywyrostkowych. Prowadzi do powstawania osteofitów (wyrośli kostnych) na krawędziach trzonów kręgowych. Osteofity te mogą zwężać kanał kręgowy lub otwory międzykręgowe, prowadząc do ucisku na nerwy i objawów rwy (np. rwy kulszowej).

Diagnostyka – jak lekarz potwierdza chorobę zwyrodnieniową?

Rozpoznanie opiera się na trzech elementach: wywiadzie, badaniu fizykalnym i badaniach obrazowych.

• Wywiad i badanie fizykalne – lekarz pyta o charakter bólu, sztywność i ograniczenia. Bada zakres ruchu, tkliwość stawu oraz obecność trzeszczeń czy obrzęku.
• Zdjęcie radiologiczne (RTG) – podstawowe i najważniejsze badanie w diagnostyce ChZS. Pozwala ocenić cztery klasyczne objawy:
  • zwężenie szpary stawowej (efekt utraty chrząstki);
  • osteofity (wyrośla kostne na krawędziach stawu);
  • sklerotyzoacja podchrzęstna (zagęszczenie kości pod chrząstką);
  • torbiele (geody) — małe ubytki kostne.
• Rezonans magnetyczny (MRI), tomografia komputerowa (TK) i USG – to badania dodatkowe. W przeciwieństwie do zdjęcia rentgenowskiego, MRI pozwala dokładnie ocenić samą chrząstkę, a także łąkotki, więzadła czy błonę maziową. USG stawów jest bardzo pomocne w ocenie budujących je tkanek miękkich oraz w wykrywaniu wysięku.
• Badania laboratoryjne wykorzystywane są, by diagnozować inne niż zwyrodnieniowe (np. immunologicznej) przyczyny choroby narządu ruchu

Leczenie choroby zwyrodnieniowej stawów – cele i metody

Leczenia przyczynowego nie ma, ale nie oznacza to, że jesteśmy bezradni. Celem terapii jest łagodzenie bólu, poprawa ruchomości stawu oraz spowolnienie postępu choroby. Leczenie jest kompleksowe i opiera się na pięciu filarach.

Filar 1: zmiana stylu życia

To absolutna podstawa. Bez niej inne metody leczenia choroby zwyrodnieniowej stawów nie będą skuteczne.

• Redukcja masy ciała – u osób z nadwagą jest to kluczowy element leczenia. Utrata nawet 5-10% masy ciała pozwala znacząco zmniejszyć obciążenie chorych stawów, a w konsekwencji złagodzić objawy bólowe i poprawia ich funkcję (szczególnie przy zwyrodnieniu stawów kolanowych i biodrowych).
• Aktywność fizyczna – ruch jest niezbędny. Wzmacnia mięśnie stabilizujące staw, co odciąża chrząstkę. Zalecane są aktywności nieobciążające stawów: pływanie, jazda na rowerze stacjonarnym, aqua-aerobik, nordic walking.
• Edukacja – pacjent musi zrozumieć istotę choroby i nauczyć się unikać przeciążeń oraz ergonomicznie wykonywać codzienne czynności.

Filar 2: fizjoterapia i rehabilitacja

Kluczową rolę odgrywa kinezyterapia (leczenie ruchem). Fizjoterapeuta dobiera indywidualny zestaw ćwiczeń wzmacniających mięśnie (np. mięsień czworogłowy uda przy gonartrozie) oraz ćwiczeń rozciągających, poprawiających zakres ruchu. Pomocniczo stosuje się fizykoterapię (np. TENS, laseroterapię, magnetoterapię) w celu zmniejszenia objawów bólowych.

Filar 3: farmakoterapia (leczenie bólu)

Leczenie farmakologiczne stosuje się w celu kontroli bólu i stanu zapalnego, zwłaszcza w okresach zaostrzeń.

• Paracetamol – jest lekiem pierwszego wyboru w przewlekłym bólu o małym i średnim nasileniu.
• NLPZ miejscowe (w żelu lub maści) – bardzo dobra opcja, szczególnie na stawy położone płytko (kolana, dłonie). Działają przeciwbólowo i przeciwzapalnie, mając znacznie mniej ogólnoustrojowych działań niepożądanych niż tabletki.
• Niesteroidowe Leki Przeciwzapalne (NLPZ doustne) – np. ibuprofen, naproksen, diklofenak lub inne leki przeciwbólowe. Stosowane w okresach zaostrzeń lub gdy paracetamol i inne leczenie miejscowe nie wystarczają, by zmniejszyć nasilenie bólu. Powinny być przyjmowane w najmniejszej skutecznej dawce, przez jak najkrótszy czas, często z osłoną na żołądek (inhibitor pompy protonowej).
• Dostawowe iniekcje sterydowe (blokady) – podawane bezpośrednio do stawu. Silnie i szybko redukują stan zapalny i ból, poprawiając tym komfort życia. Stosowane w przypadku silnych zaostrzeń z wysiękiem. Nie można ich jednak powtarzać zbyt często.

Filar 4: leki SYSADOA i wiskosuplementacja

To grupa tzw. wolno działających leków objawowych choroby zwyrodnieniowej stawów (SYSADOA). Ich celem jest poprawa metabolizmu chrząstki i spowolnienie jej degradacji. 

• Siarczan glukozaminy i siarczan chondroityny – mają udowodnione (choć umiarkowane) działanie w łagodzeniu bólu i poprawie funkcji, szczególnie w ChZS stawu kolanowego. Na efekt trzeba czekać kilka tygodni.
• Kwas hialuronowy (wiskosuplementacja) – podawany w formie zastrzyków dostawowych (zwykle 1-5 iniekcji). Działa jak „smar” dla stawu, poprawia elastyczność płynu stawowego i zmniejsza tarcie. Najczęściej stosowany w gonartrozie.

Należy zaznaczyć, że zgodnie z rekomendacjami Europejskiego Towarzystwa Aspektów Klinicznych i Ekonomicznych Osteoporozy, Choroby Zwyrodnieniowej Stawów i Chorób Mięśniowo-Szkieletowych (ESCEO) zalecane jest przyjmowanie powyższych preparatów wyłącznie w postaci dokładnie przebadanych leków na receptę, a nie suplementów diety. 

Filar 5: leczenie operacyjne (ostateczność)

Gdy zmiany są bardzo zaawansowane, ból jest stały i nie reaguje na leczenie zachowawcze, a praca stawu jest krytycznie ograniczona, wskazane jest leczenie chirurgiczne.

Osteotomia korekcyjna — operacja polegająca na przecięciu kości i zmianie jej osi. Odciąża to zniszczoną część stawu. Stosowana u młodszych, aktywnych pacjentów.

Endoprotezoplastyka (alloplastyka) — czyli wymiana stawu. To najskuteczniejsza metoda leczenia zaawansowanej koksartrozy i gonartrozy. Polega na zastąpieniu zniszczonych powierzchni stawowych metalowymi i polietylenowymi implantami (tzw. „sztuczny staw”). Skutecznie eliminuje ból i przywraca funkcję stawu na wiele lat.

Czy chorobie zwyrodnieniowej można zapobiec? 

Nie mamy wpływu na geny i wiek, ale mamy ogromny wpływ na pozostałe czynniki, które mogą pomóc nam zatrzymać zwyrodnienie stawów, albo chociaż zahamować jego progresję. Profilaktyka ChZS to przede wszystkim:

• utrzymanie prawidłowej masy ciała – najważniejszy punkt;
• regularna, umiarkowana aktywność fizyczna – wzmacnianie mięśni bez nadmiernego obciążenia stawów;
• unikanie kontuzji – prawidłowa rozgrzewka, technika i sprzęt sportowy;
• ergonomia – dbanie o prawidłową postawę podczas pracy siedzącej i unikanie dźwigania w nieprawidłowy sposób.

Zwyrodnieniowe choroby stawów to maraton, nie sprint. Jest chorobą przewlekłą, ale nie jest wyrokiem. Szybkie rozpoznanie i leczenie, redukcja masy ciała i systematyczna rehabilitacja i ewentualne zaopatrzenie ortopedyczne to klucze do zachowania sprawności i życia bez bólu.

Autor: Marlena Hajduk, studentka IV roku kierunku lekarskiego Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego.

Bibliografia:

• Hunter, D. J., & Bierma-Zeinstra, S. (2019). Osteoarthritis. The Lancet, 393(10182), 1745-1759. 
• Kolasinski, S. L., et al. (2020). 2019 American College of Rheumatology/Arthritis Foundation Guideline for the Management of Osteoarthritis of the Hand, Hip, and Knee. Arthritis & Rheumatology, 72(2), 220-233. 
• Leczenie bólu w chorobie zwyrodnieniowej stawów – co wiemy w 2023 roku. Medycyna po Dyplomie, 03/2023. 
• Bannuru, R. R., Osani, M. C., Vaysbrot, E. E., et al. (2019). OARSI guidelines for the non-surgical management of knee, hip, and polyarticular osteoarthritis. Osteoarthritis and Cartilage, 27(11), 1578-1589.
• Romanowski, W., & Zdanowska, A. (2018). Choroba zwyrodnieniowa stawów — aktualne standardy leczenia. Forum Reumatologiczne, 4(3), 115-122. 
• Gajewski, P., & Szczeklik, A. (Red.). (2024). Interna Szczeklika: Mały Podręcznik 2024/25. Medycyna Praktyczna. 
• Jickling, G. C., et al. (2023). Global burden of osteoarthritis: estimates from the Global Burden of Disease (GBD) 2021 study. The Lancet Rheumatology, 5(9), e528-e541.
• Materkowski M, Cabak A. Skuteczne leczenie choroby zwyrodnieniowej stawów z zastosowaniem połączenia chondroityny i glukozaminy. Ortopedia Traumatologia Rehabilitacja. (2021);23(3):239-244. https://doi.org/10.5604/01.3001.0014.9842. 
• https://www.praktyczna-ortopedia.pl/

Informacja:
Artykuły opublikowane na stronie POLMED Zdrowie, nie pełnią funkcji konsultacji medycznej ani nie wyrażają opinii specjalistów i lekarzy. Prezentowane treści stanowią ogólne wskazówki i nie mogą być traktowane jako wyznacznik przy podejmowaniu decyzji dotyczących modyfikacji diety lub terapii, nawyków lub określaniu zmiany dawkowania leków oraz innych substancji leczniczych. Przed podjęciem działań, które mogą wpłynąć na Twoje życie, zdrowie lub samopoczucie, skonsultuj się z lekarzem lub specjalistą.
Wydawca nie ponosi odpowiedzialności za ewentualne konsekwencje, wynikające z wykorzystania porad i informacji zawartych na stronie, bez wcześniejszej konsultacji z profesjonalistą.