Tachykardia – przyczyny, objawy, diagnostyka; jak spowolnić bicie serca?

Zaburzenia rytmu pracy serca stanowią istotny problem kliniczny, a diagnostyka i leczenie wymagają kompleksowego podejścia. Jednym z najczęstszych rodzajów arytmii jest tachykardia, charakteryzująca się przyspieszoną czynnością serca. Tachykardia nie zawsze jest objawem chorobowym – może być zjawiskiem fizjologicznym. Objawy mogą być różne – od łagodnego uczucia kołatania serca po poważne stany zagrażające życiu. Wczesne rozpoznanie przyczyny i wdrożenie odpowiedniego leczenia są kluczowe dla poprawy komfortu życia pacjentów i zapobiegania powikłaniom. 

---

Tachykardia (częstoskurcz) – podsumowanie artykułu

• Co to jest tachykardia i kiedy serce bije za szybko? Tachykardia, inaczej częstoskurcz, to stan, w którym serce dorosłego człowieka w spoczynku bije szybciej niż 100 razy na minutę. Nie zawsze jest objawem choroby – może być normalną reakcją na wysiłek lub stres (tachykardia fizjologiczna).
• Jakie objawy daje tachykardia? Najczęstszym objawem częstoskurczu jest odczuwalne kołatanie serca. Mogą mu towarzyszyć duszności, osłabienie, zawroty głowy, ból w klatce piersiowej, a w ciężkich przypadkach nawet omdlenia lub utrata przytomności.
• Co powoduje przyspieszone bicie serca? Przyczyny tachykardii są zróżnicowane. Mogą to być choroby serca (np. wady, choroba niedokrwienna), zaburzenia hormonalne (np. nadczynność tarczycy), niedokrwistość, gorączka, a także używki (kofeina, alkohol, nikotyna) i niektóre leki.
• Czy tachykardia jest groźna i jak ją leczyć? Nieleczona, patologiczna tachykardia może prowadzić do powikłań, jak niewydolność serca, udar mózgu lub nagła śmierć sercowa. Leczenie zależy od typu arytmii i jej przyczyny; stosuje się leki (np. beta-blokery) lub metody zabiegowe (np. ablacja).

---

Z tego artykułu dowiesz się:

• Co to jest tachykardia?
• Tachykardia – przyczyny
• Objawy tachykardii
• Diagnostyka tachykardii
• Tachykardia – leczenie
• Styl życia i profilaktyka w leczeniu tachykardii
• Powikłania związane z tachykardią
• Tachykardia u dzieci i młodzieży

Co to jest tachykardia?

Tachykardią nazywamy przyspieszenie rytmu serca, wynikające ze zwiększonej częstości wytwarzania pobudzeń w węźle zatokowym lub w innych strukturach układu bodźcotwórczego serca. Struktury poniżej pęczka Hisa (jego odnogi) również mogą brać udział w powstawaniu tego typu arytmii.

Prawidłowa częstotliwość pracy serca to 60 do 100 uderzeń na minutę i określa się ją mianem normokardii.

Definicja tachykardii

Czym jest tachykardia? Oficjalna definicja tachykardii w Polsce (według wytycznych Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego) określa ją jako stan, w którym częstotliwość rytmu serca przyspiesza, przekraczając 100 uderzeń na minutę.

Rodzaje tachykardii (zatokowa, komorowa, nadkomorowa)

W zależności od miejsca powstawania i mechanizmu arytmii tachykardię dzieli się na różne rodzaje:

• tachykardia zatokowa: jest to przyspieszony rytm zatokowy, w którym impulsy elektryczne nadal powstają w węźle zatokowym, ale z większą częstotliwością,
• tachykardia nadkomorowa (SVT – supraventricular tachycardia, częstoskurcz nadkomorowy): obejmuje częstoskurcze, których mechanizm obejmuje tkankę pęczka Hisa lub znajduje się powyżej niego. Impulsy elektryczne powstają w przedsionkach lub w węźle przedsionkowo-komorowym i przewodzą się do komór drogami fizjologicznymi lub dodatkowymi. Do SVT zalicza się m.in. nawrotny częstoskurcz węzłowy (AVNRT), nawrotny częstoskurcz przedsionkowo-komorowy (AVRT) i częstoskurcz przedsionkowy (AT),
• tachykardia komorowa (VT – ventricular tachycardia): charakteryzuje się szybkim rytmem serca, w którym impulsy elektryczne powstają w komorach serca, poniżej rozwidlenia pęczka Hisa; może być monomorficzna (o jednolitym kształcie zespołów QRS) lub polimorficzna (o różnorodnym kształcie zespołów QRS) – w EKG zespoły QRS są zwykle szerokie. 

Różnica między tachykardią fizjologiczną a patologiczną

Tachykardia fizjologiczna jest normalną reakcją organizmu na różne bodźce, takie jak wysiłek fizyczny czy stres emocjonalny. W tych sytuacjach serce bije szybciej i jest to adekwatne do potrzeb metabolicznych organizmu. Ustępuje po ustaniu działania bodźca.

Tachykardia patologiczna występuje bez wyraźnej przyczyny fizjologicznej lub jest nieadekwatna do działającego bodźca. Może być objawem chorób serca, zaburzeń hormonalnych, efektu działania leków lub substancji psychoaktywnych.

Tachykardia – przyczyny

Przyczyny tachykardii (stanu, gdy serce bije z częstotliwością powyżej 100 uderzeń na minutę) mogą być różnorodne. Obejmują zarówno stany fizjologiczne, jak i patologiczne.

Czynniki fizjologiczne częstoskurczu

Podczas aktywności fizycznej zapotrzebowanie organizmu na tlen i substancje odżywcze wzrasta, co prowadzi do przyspieszenia rytmu serca w celu zwiększenia przepływu krwi. Silne emocje, takie jak lęk, niepokój czy podniecenie, mogą powodować zwiększenie aktywności układu współczulnego, co powoduje, że serce zaczyna „trzepotać”.

Czynniki patologiczne

Wśród czynników patologicznych wyróżnia się między innymi choroby serca, czy też zaburzenia hormonalne. Przyjrzyjmy się im dokładniej:

• choroby serca – wiele schorzeń układu sercowo-naczyniowego może prowadzić do tachykardii, m.in. choroba niedokrwienna serca, zawał serca, niewydolność serca, kardiomiopatie (np. rozstrzeniowa, przerostowa, arytmogenna kardiomiopatia prawej komory), wady zastawek serca, zapalenie mięśnia sercowego, zespół preekscytacji Wolffa-Parkinsona-White’a (WPW), arytmogenna kardiomiopatia prawokomorowa (ARVC) oraz idiopatyczne migotanie komór (IVF);
• zaburzenia hormonalne – nadczynność tarczycy powoduje przyspieszenie procesów metabolicznych, co może prowadzić do tachykardii zatokowej;
• inne stany – gorączka, niedokrwistość, odwodnienie, hipowolemia, guz chromochłonny, zatorowość płucna, nadciśnienie płucne, dysfunkcja nerek, choroby naciekowe serca (np. amyloidoza, sarkoidoza), zaburzenia elektrolitowe (np. hipokaliemia, hipomagnezemia), a także zespół tachykardii ortostatycznej (POTS), będący zaburzeniem funkcji układu autonomicznego.

Leki i substancje wywołujące tachykardię

Wiele leków i substancji może powodować przyspieszenie akcji serca:

• leki: salbutamol, aminofilina inne leki rozszerzające oskrzela atropina, aminy katecholowe, niektóre leki przeciwnowotworowe (np. antracykliny), leki rozszerzające naczynia krwionośne, moczopędne, przeciwdepresyjne;
• substancje: kofeina, alkohol, nikotyna, narkotyki (np. amfetamina, kokaina, ecstasy, konopie indyjskie).

Tachykardia w przebiegu chorób przewlekłych

Szybka akcja serca może występować w przebiegu różnych chorób przewlekłych, takich jak niewydolność serca, przewlekła choroba płuc, choroby autoimmunologiczne, choroby metaboliczne (np. cukrzyca, nadczynność tarczycy) oraz w stanach związanych z zaburzeniami układu autonomicznego.

Objawy tachykardii

Tachykardia może mieć różnorodne objawy i zależą one od rodzaju arytmii, częstotliwości rytmu serca, czasu trwania napadu oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta.

Typowe objawy częstoskurczu

Typowym objawem częstoskurczu jest przyspieszone bicie serca (kołatanie serca). W przypadku tachykardii pacjenci często opisują to jako uczucie szybkiego, mocnego lub nieregularnego bicia serca. Duszność uważa się za kolejny taki symptom – uczucie braku powietrza może towarzyszyć szybkiemu rytmowi serca, zwłaszcza podczas wysiłku lub w ciężkich napadach.

Objawy towarzyszące

Do innych objawów tachykardii należą:

• osłabienie i zmęczenie,
• zawroty głowy i zamroczenia,
• omdlenia lub stany przedomdleniowe,
• ból w klatce piersiowej,
• niepokój i lęk,
• nudności.

Tachykardia – kiedy do lekarza?

W przypadku wystąpienia objawów, zwłaszcza jeśli są one nagłe, nasilone lub towarzyszą im inne niepokojące symptomy (takie jak duszność, ból w klatce piersiowej, zawroty głowy, omdlenia), należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem.

Diagnostyka tachykardii

Proces diagnostyczny tachykardii obejmuje zebranie szczegółowego wywiadu, badanie fizykalne oraz wykonanie szeregu badań.

Badania podstawowe

Elektrokardiogram (EKG) jest podstawowym badaniem w diagnostyce zaburzeń rytmu serca. Pozwala na ocenę elektrycznej czynności serca i identyfikację rodzaju tachykardii. Standardowy 12-odprowadzeniowy EKG rejestruje aktywność serca w danym momencie.

W przypadku napadowych arytmii zapis EKG wykonany podczas trwania napadu jest kluczowy dla rozpoznania. Pomiar tętna, zwłaszcza w trakcie występowania objawów, może dostarczyć ważnych informacji o częstości i regularności rytmu serca.

Badania zaawansowane

W diagnostyce zaburzeń rytmu serca stosuje się również bardziej zaawansowane metody, takie jak:

• Monitorowanie metodą Holtera (24 godziny lub dłuższe) – jest to ambulatoryjne badanie EKG, które rejestruje czynność serca przez określony czas. Umożliwia udokumentowanie arytmii występujących rzadziej lub w określonych sytuacjach (np. podczas snu, wysiłku) oraz korelację objawów z zapisem EKG.
• Próba wysiłkowa – badanie EKG wykonywane podczas stopniowo zwiększanego wysiłku fizycznego. Jest przydatne w ocenie czy tachykardia występuje w połączeniu z wysiłkiem oraz w ocenie odpowiedzi na proces terapeutyczny.
• Badanie echokardiograficzne (echo serca) – nieinwazyjne badanie obrazowe, które pozwala na ocenę struktury i funkcji serca, wykrycie ewentualnych wad serca lub kardiomiopatii, które mogą być przyczyną tachykardii.
• Diagnostyczne testy prowokacyjne – w niektórych przypadkach, w celu wywołania arytmii i ustalenia jej mechanizmu, wykonywane są testy farmakologiczne (np. stosuje się leki z adenozyną, izoproterenolem) lub stymulację przezprzełykową serca.
• Badanie elektrofizjologiczne (EPS) – inwazyjne badanie, polegające na wprowadzeniu elektrod do prawej i lewej jamy serca przez naczynia krwionośne. Pozwala na dokładną ocenę układu przewodzącego serca, identyfikację miejsca powstawania arytmii oraz ocenę skuteczności leczenia (np. ablacji).
• Diagnostyka obrazowa – w zależności od podejrzewanej przyczyny tachykardii mogą być konieczne inne badania obrazowe, takie jak rezonans magnetyczny serca (CMR), tomografia komputerowa (TK) serca lub koronarografia.
• Badania laboratoryjne – obejmują m.in. badanie elektrolitów (sód, potas, wapń, magnez), ocenę czynności tarczycy (TSH, hormony tarczycy), poziom troponin, NT-proBNP, morfologię krwi i układ krzepnięcia oraz badania toksykologiczne.
• Badania genetyczne – w przypadku podejrzenia genetycznie uwarunkowanych arytmii (np. zespół długiego QT, zespół Brugadów, arytmogenna kardiomiopatia prawokomorowa), mogą być wskazane badania genetyczne.

Diagnostyka różnicowa tachykardii

W diagnostyce różnicowej tachykardii należy uwzględnić różne przyczyny przyspieszonej czynności serca, zarówno kardiologiczne, jak i pozasercowe. Należy odróżnić tachykardię fizjologiczną od patologicznej oraz zidentyfikować konkretny rodzaj arytmii (zatokowa, nadkomorowa, komorowa) i jej przyczynę.

Konieczne jest wykluczenie m.in. choroby niedokrwiennej serca, niewydolności serca, kardiomiopatii, wad serca, zaburzeń hormonalnych (np. nadczynności tarczycy), gorączki, odwodnienia, niedokrwistości, zatorowości płucnej, a także wpływu leków i substancji psychoaktywnych.

Tachykardia – leczenie

Strategia leczenia tachykardii zależy od rodzaju arytmii, jej przyczyny, częstotliwości, czasu trwania napadów, nasilenia objawów oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta.

Postępowanie doraźne w przypadku napadu tachykardii – co robić?

W przypadku napadu tachykardii, w pierwszej kolejności zaleca się próby przerwania napadu metodami niefarmakologicznymi, takimi jak manewry zwiększające napięcie nerwu błędnego (np. próba Valsalvy, masaż zatoki szyjnej – po wykluczeniu przeciwwskazań). Jeśli napad nie ustępuje lub objawy są nasilone, konieczna może być interwencja medyczna.

Pacjenci niestabilni hemodynamicznie (z niskim ciśnieniem tętniczym, zaburzeniami świadomości, bólem w klatce piersiowej) wymagają natychmiastowej kardiowersji elektrycznej (przywrócenia prawidłowego rytmu serca za pomocą impulsu elektrycznego). U pacjentów stabilnych hemodynamicznie można zastosować leki antyarytmiczne podawane dożylnie.

Farmakologiczne i operacyjne metody leczenia

Stosuje się różne klasy leków antyarytmicznych w celu zapobiegania nawrotom, kontroli częstości rytmu serca podczas napadu oraz utrzymania prawidłowego rytmu zatokowego. Wybór leku zależy od rodzaju tachykardii i współistniejących chorób. Często stosowane są beta-blokery, antagoniści wapnia, amiodaron, sotalol, propafenon, flekainid, chinidyna. Należy pamiętać o potencjalnych działaniach niepożądanych leków antyarytmicznych i konieczności monitorowania pacjentów.

Ablacja cewnikowa jest metodą inwazyjnego leczenia arytmii, polegająca na wprowadzeniu cewników do jam serca i zniszczeniu (ablacji) fragmentu tkanki odpowiedzialnego za powstawanie lub podtrzymywanie arytmii za pomocą prądu o częstotliwości radiowej (radioablacja) lub krioablacji (wymrażanie). Ablacja cewnikowa jest skuteczna dla wielu rodzajów tachykardii nadkomorowych i komorowych.

Kolejnym sposobem leczenia może być implantacja kardiowertera-defibrylatora (ICD). To urządzenie wszczepiane pod skórę, monitorujące rytm serca. W razie wykrycia zagrażającej życiu arytmii komorowej (takiej jak migotanie komór lub szybki częstoskurcz komorowy) automatycznie wyzwala impuls elektryczny (defibrylację lub kardiowersję) w celu przywrócenia prawidłowego rytmu serca. ICD jest stosowany w prewencji nagłej śmierci sercowej u pacjentów z wysokim ryzykiem wystąpienia groźnych arytmii komorowych.

W rzadkich przypadkach, np. w wadach wrodzonych serca z towarzyszącymi arytmiami, może być konieczne wdrożenie działań kardiochirurgicznych.

Styl życia i profilaktyka w leczeniu tachykardii

Modyfikacje stylu życia mogą odgrywać istotną rolę w leczeniu i profilaktyce tachykardii.

Ogólne zalecenia dotyczące stylu życia obejmują:

• unikanie czynników wywołujących tachykardię (np. nadmiaru kofeiny, alkoholu, nikotyny, stresu),
• regularna aktywność fizyczna o umiarkowanej intensywności (po konsultacji z lekarzem),
• zdrowa dieta,
• dbanie o regularny sen, w odpowiedniej ilości,
• unikanie leków i substancji, które mogą nasilać arytmię,
• regularne kontrole lekarskie i monitorowanie rytmu serca zgodnie z zaleceniami.

Powikłania związane z tachykardią

Tachykardia jest groźna – nieleczona lub źle kontrolowana tachykardia może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak:

• utrata przytomności i omdlenia,
• niewydolność serca – długotrwała, szybka czynność serca może prowadzić do osłabienia mięśnia sercowego i rozwoju kardiomiopatii tachyarytmicznej,
• udar mózgu – w przypadku migotania przedsionków, które może powodować tachykardię, istnieje ryzyko powstania skrzeplin w przedsionkach i ich oderwania, co może prowadzić do udaru,
• nagła śmierć sercowa – jest to najgroźniejsze powikłanie, związane głównie z tachyarytmiami komorowymi (migotanie komór).

Tachykardia u dzieci i młodzieży

Zaburzenia rytmu serca mogą występować w każdym wieku, również u dzieci i młodzieży. U starszych dzieci z napadami częstoskurczu typowym objawem jest uczucie szybkiego bicia serca (palpitacje). Zarówno u młodszych, jak i starszych dzieci, tachykardia może prowadzić do zasłabnięcia, utraty przytomności, a sporadycznie nawet do zatrzymania krążenia. Inne objawy mogą obejmować duszność, ból w klatce piersiowej, zawroty głowy.

Wiele tachykardii u dzieci i młodzieży ma charakter napadowy, co oznacza, że pojawiają się nagle i mogą równie nagle ustąpić. Pacjenci z takimi epizodami często zgłaszają nagły początek i nagłe zakończenie kołatania serca.

Konsultacja merytoryczna: lek. Ireneusz Markowski
Dyrektor Medyczny POLMED

---

Bibliografia: 

1. Brignole M, Moya A, de La, et al. 2018 ESC Guidelines for the diagnosis and management of syncope. Eur Heart J. 2018; 39(21): 1883–1948, doi: 10.1093/eurheartj/ehy037.
2. Glikson M, Nielsen JC, Kronborg MB, et al. 2021 ESC Guidelines on cardiac pacing and cardiac resynchronization therapy. Eur Heart J. 2021; 42(35): 3427–3520, doi: 10.1093/eurheartj/ehab364.
3. Ibanez B, James S, Agewall S, et al. 2017 ESC Guidelines for the man-agement of acute myocardial infarction in patients presenting with ST-segment elevation: the task force for the management of acute myocardial infarction in patients presenting with ST-segment elevation of the European Society of Cardiology (ESC). Eur Heart J. 2018; 39(2): 119–177, doi: 10.1093/eurheartj/ehx393. 
4. Wong CX, Brown A, Lau DH, et al. Epidemiology of sudden cardiac death: global and regional perspectives. Heart Lung Circ. 2019; 28(1): 6–14, doi: 10.1016/j.hlc.2018.08.026. 
5. Lynge TH, Risgaard B, Banner J, et al. Nationwide burden of sudden cardiac death: A study of 54,028 deaths in Denmark. Heart Rhythm. 2021; 18(10): 1657–1665, doi: 10.1016/j.hrthm.2021.05.005.
6. Yan S, Gan Y, Jiang N, et al. The global survival rate among adult out-of-hospital cardiac arrest patients who received cardiopulmonary resuscitation: a systematic review and meta-analysis. Crit Care. 2020; 24(1): 61, doi: 10.1186/s13054-020-2773-2.
7. Mercik J, Radziejewska J, Pach K, Zyśko D, Gajek J. ST-segment depression in atrioventricular nodal reentrant tachycardia: Preliminary results. Adv Clin Exp Med. 2021;30(12):1323-8. 

Informacja:
Artykuły opublikowane na stronie POLMED Zdrowie, nie pełnią funkcji konsultacji medycznej ani nie wyrażają opinii specjalistów i lekarzy. Prezentowane treści stanowią ogólne wskazówki i nie mogą być traktowane jako wyznacznik przy podejmowaniu decyzji dotyczących modyfikacji diety lub terapii, nawyków lub określaniu zmiany dawkowania leków oraz innych substancji leczniczych. Przed podjęciem działań, które mogą wpłynąć na Twoje życie, zdrowie lub samopoczucie, skonsultuj się z lekarzem lub specjalistą.
Wydawca nie ponosi odpowiedzialności za ewentualne konsekwencje, wynikające z wykorzystania porad i informacji zawartych na stronie, bez wcześniejszej konsultacji z profesjonalistą.